در انتظار انفجار انسانی

اکنون پس از گذشت چند سال، جمعیت کره زمین از مرز 6 میلیارد نفر گذشته است و چنانچه متوسط افزایش جمعیت جهان را سالانه فقط 2 درصد فرض کنیم، حدود یک قرن آینده یعنی سال 2100 با جمعیت 48 میلیارد نفری روبه‌رو خواهیم شد که تصور آن هم ترسناک است.

رشد جمعیت در ایران تقریبا از الگوی جهانی تبعیت کرده است. جمعیت ایران در سال 1200 و قبل از حمله مغول 5‌/‌2‌میلیون بود. این جمعیت سال 1800 کمتر از 5 میلیون نفر بوده است. در طول 100 سال بعد و تا سال 1900، 3 میلیون نفر به جمعیت ایران اضافه شد. در سال1355 جمعیت کشور 71/33 میلیون نفر بود. این جمعیت در سال 1365 به 49 میلیون و 445 هزار و 10 نفر رسید که رشد 9/3 درصد را نشان می‌داد. جمعیت کل کشور براساس سرشماری 1385 حدود 70 میلیون و 472 هزار نفر است که در مقایسه با جمعیت 60 میلیون و 55 هزار نفری سال 1375 رشدی معادل 61/1 درصد را در سال نشان می‌دهد. میانگین رشد جمعیت کشور طی دهه 1375 ـ 1365 معادل 96/1 درصد بوده است. این مساله ماحصل سیاست‌های کنترل جمعیت کشور و قوانین وضع شده در آن سال‌هاست.

روز یازدهم جولای ۱۹۸۷ بود که جمعیت جهان از مرز ۵ میلیارد گذشت. موضوع جمعیت جهان آنقدر اهمیت دارد که سازمان ملل روزی را به آن اختصاص دهد. دفتر بنیاد جمعیت سازمان ملل متحد در سال 1990، یازدهم جولای مصادف با 20 تیر ماه را به عنوان روز جهانی جمعیت نامگذاری کرد تا جهان عواقب رشد بی‌رویه جمعیت را از یاد نبرد. همه ساله از طرف سازمان ملل عبارتی به عنوان شعار سال برای این روز انتخاب می‌شود.

موضوع سال (2006) در روز جهانی جمعیت، جوانان انتخاب شده و شعارش «جوان بودن مشکل است» بود.

موضوع روز جهانی جمعیت سال ۲۰۰۷، مشارکت مردان در تامین سلامت مادران بود و دو شعار «هیچ زنی در طول زندگی‌اش نباید بمیرد» و «مردان شریک و عاملان تغییر،‌ حامیان حقوق بشر و دوران مادری سالم هستند» به عنوان پیام‌های آن سال در نظر گرفته شدند. شعار روز جهانی جمعیت در سال 2008 «تنظیم خانواده حقی است که باید آن را به واقعیت تبدیل کرد» بود. در سال 2009 موضوع تحصیلات زنان انتخاب و شعار «زنان تحصیلکرده جنگ با فقر» برای آن در نظر گرفته شده است. شعار امسال روز جهانی جمعیت نیز عبارت «برای زندگی در جهانی با 7 میلیارد نفر جمعیت، نیازمندیم که همدیگر را به حساب بیاوریم» است.

حدود ۴۰ سال پیش بود که سازمان ملل متحد برای نخستین بار برنامه مدونی برای تنظیم خانواده و کنترل جمعیت ارائه کرد. تنظیم خانواده حتی برای بسیاری از افراد جوان هم عبارتی بیگانه است. فقدان اطلاعات و عدم دسترسی به روش‌های جلوگیری از بارداری از مشکلات بزرگ کشورهای در حال توسعه به‌شمار می‌روند.

در حال حاضر حدود ۲۰۰ میلیون زن در سراسر دنیا، اختیاری در مورد بارداری، تعداد دفعات آن و فاصله بین کودکان خود ندارند. هر سال در سراسر جهان حدود ۷۶ میلیون زن، ناخواسته باردار می‌شوند. این عدد تقریبا برابر رشد سالانه جمعیت جهان است. در کشورهای در حال توسعه بیش از نیمی از ۱۴ میلیون مادر نوجوان ناخواسته باردار می‌شوند. زایمان و بارداری همچنان جزو دلایل اصلی مرگ‌ومیر در میان مادران نوجوان است. حدود ۲۰۰ میلیون زن در کشورهای مورد مطالعه، اگر شرایط برای آنها فراهم باشد تمایل به پیشگیری از بارداری دارند. تنظیم خانواده در مقیاس خانوادگی، وسیله‌ای برای فاصله‌گذاری بین فرزندان و تعیین تعداد فرزندان است و در مقیاس اجتماعی یکی از راه‌های برقراری تعادل میان توسعه اقتصادی- اجتماعی و میزان رشد جمعیت است. البته جلوگیری از زاد و ولد تنها راه‌حل توسعه یافتگی نیست، بلکه یکی از راه‌ها محسوب می‌شود. این شیوه وسیله‌‌ای است تا بتوان تعادل میان رشد اقتصادی و افزایش جمعیت برقرار کرد.

امروزه هدف اساسی در تمام برنامه‌های تنظیم خانواده و جمعیت هماهنگی ساختار جمعیتی با روند توسعه اقتصادی و اجتماعی است. از جانب دیگر هدف اصلی توسعه اقتصادی بر اعتلای کیفیت زندگی مردم معطوف شده و افزایش ناخالص ملی رفاه بیشتر را برای مردم بخصوص آنها که در پایین‌ترین سطوح در آمد قرار دارند مد نظر قرار می‌دهد. برنامه‌های تنظیم خانواده و جمعیت، منحصر و محدود به کنترل باروری در زن نشده و ابعاد مهم‌تری نظیر جنبه‌های بهداشتی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، روانی و فرهنگی را نیز شامل می‌شود که به مراتب از اهمیت بیشتری برخوردارند.

در ایران کنترل جمعیت و تنظیم خانواده به صورت پراکنده در سال 1337 شروع شد و از سال 1348 این کار به صورتی متمرکز ادامه یافت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1365 توجه‌ها به افزایش جمعیت جلب شد و پس از اولین سمینار ملی جمعیت و توسعه در سال 1367 برنامه ملی تنظیم خانواده مورد تایید حضرت امام خمینی(ره)‌ قرار گرفت.

در اسفند سال 1367 سیاست‌های کنترل موالید به هیات دولت ارائه شد. در این سیاست تعدیل موالید تا سقف 3 فرزند به عنوان حد متناسب میانگین کودکان هر خانواده ایرانی و تضمین‌کننده ضریب جانشینی و تجدید نسل جمعیت ایران به عنوان هدف اصلی منظور شده بود و اقداماتی چون توسعه انسانی، گسترش مشارکت‌ها بویژه مشارکت‌های اقتصادی زنان، کاهش مرگ و میر اطفال، کودکان و مادران، بالا بردن سطح آگاهی‌های اجتماعی به کمک مراجع تقلید و رسانه‌های عمومی و همگانی به عنوان عوامل پشتیبانی و تسهیل‌کننده پیشبرد این هدف در متن راهکارهای سیاستی گنجانده شد. فاصله‌گذاری بین زایمان‌ها از طریق گسترش دسترسی به وسایل مدرن پیشگیری از باروری‌های ناخواسته، وازکتومی (عقیم شدن) داوطلبانه برای مردان متقاضی و حذف کلیه سیاست‌های تشویقی 3 اولاد به بالا به عنوان اساس فعالیت‌های اجرایی مدنظر قرار گرفت.

در سال 1368 این سیاست رسمی، با عنوان «تنظیم خانواده» اتخاذ گردید و اجرای آن به وزارتخانه‌های بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، فرهنگ و آموزش عالی، آموزش و پرورش و سازمان‌های ذی‌ربط دیگر واگذار شد.

در سال 1370 لایحه کنترل جمعیت و تنظیم خانواده از طرف دولت تهیه و تقدیم مجلس شد و در تاریخ سال 1372 از تصویب مجلس گذشت و به تایید شورای محترم نگهبان رسید. این مصوبه نشانه بارز حمایت همه‌جانبه نظام جمهوری اسلامی ایران و تعهد سیاسی دولت از اجرای برنامه‌های تنظیم خانواده و کنترل جمعیت است.

این قانون نه فقط به قطع انگیزه‌ها و پاداش‌های متعلقه به خانواده‌های پر اولاد و فرزندان زیاد دست زد، بلکه به موازینی فراتر از تنظیم خانواده مانند ایجاد فرصت‌های آموزشی و اشتغال زنان، تامین امکان بقای نوزادان از طریق بهبود خدمات بهداشت مادر و کودک از یک‌سو و از سوی دیگر گسترش پوشش نظام تامین اجتماعی به عنوان منبع تامین و حمایت سنین کهولت تاکید داشت.

با کوشش‌های انجام‌شده حجم جمعیت ایران که می‌رفت به 93 میلیون نفر تا سال 1385 افزایش یابد، اینک در حد 70میلیون نفر متوقف شده و از این طریق فقط در فاصله سال‌های 1385 ـ 1368 از حدود 23 میلیون اضافه بار جمعیت در کشور جلوگیری شده است.

در یک قرن اخیر جمعیت ایران تحولات زیادی را تجربه کرده است. هم اکنون جمعیت ایران به مرز 74 میلیون رسیده و بر اثر باروری بالای گذشته کشور ما با خیل عظیم جمعیت در سن کار روبه‌رو است.

از طرفی گفته می‌شود تداوم باروری پایین کنونی، مسائل و چالش‌هایی را برای توسعه کشور در آینده به دنبال خواهد داشت، اما هنوز محققان، صاحبنظران، مدیران و سیاستگذاران کشور به این اجماع نظر نرسیده‌اند که در مورد مطلوبیت‌های جمعیتی کشور ازجمله باروری، تنظیم خانواده، ساختار و هرم‌های سنی، شکل توزیع جمعیت، مهاجرت چه سیاستی اتخاذ کنند. در حقیقت در هر مقطعی یک سیاست مورد نظر قرار می‌گیرد. بحث این‌که کنترل جمعیت در ایران متوقف شود و این‌که فرمول دو بچه کافی است فرمول مرگ یک ملت و نابود کردن یک ملت است چند سالی است که از سوی دولت مطرح شده است.

دکتر علیرضا مرندی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان در این خصوص می‌گوید: همان‌طور که بارها از سوی کارشناسان مطرح شده، این که بدون آماده سازی زیرساخت‌های رفاهی، اقتصادی و اجتماعی کشور، خانواده‌ها را به فرزندآوری و پرهیز از شعارهای تنظیم خانواده تشویق و ترغیب کنیم، کار نادرستی است که نه‌تنها به پیشرفت کشور منجر نمی‌شود، بلکه باعث افزایش جمعیت همراه با آسیب‌های اجتماعی، فقر، سوءتغذیه و هزاران مشکل دیگر می‌شود.

وزیر اسبق بهداشت تاکید می‌کند: اگر هم اکنون وضعیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی کشور بهتر شده به دلیل اجرای سیاست تنظیم خانواده‌ طی سال‌های گذشته است، هر چند هم‌اکنون هم تورم و بیکاری بالا داریم و مردم شکایت‌های زیادی مطرح می‌کنند. اگر الان دولت می‌تواند نفس بکشد به این دلیل است که امکان سیاست تنظیم خانواده‌ برایش فراهم شده است.

دکتر شهریاری، نماینده مردم زاهدان در خانه ملت و رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس نیز مشکلات معیشتی موجود در جامعه را حاصل داشتن فرزند زیاد دانسته و می‌گوید: ابتدا باید زیرساخت‌ها را درست کنیم و زمینه‌های اشتغال و تحصیلات متولدین را از ابتدایی تا دانشگاهی به قیمتی فراهم کنیم که مردم بتوانند استفاده کنند نه این‌که برای تحصیل فرزندان‌شان در دانشگاه مجبور شوند وام بگیرند یا ماشین بفروشند یا زندگی را هزینه کنند که بچه آنها تحصیل کند و پس از فارغ‌التحصیلی در خانه بیکار بنشیند. نخست باید این موارد اصلاح شود، بعد برای خانواده‌هایی که واقعا توان دارند که فرزندان صالح و خوب تربیت کنند و شکم آنها را سیر و تحصیلات مناسب و اشتغال برایشان فراهم کنند، داشتن فرزند بیشتر بلامانع است؛ اما این که بدون توجه به این موارد بگوییم هر خانواده‌ای می‌تواند هر تعدادی که دوست دارد فرزند داشته باشد در آینده‌ای نه چندان دور دوباره دچار مشکل خواهیم شد. همین مشکلاتی که در چند سال گذشته گریبانگیر کشور بود و هنوز هم برطرف نشده دوباره به وجود می‌آیند.