آموزش خشونت

با یک حرکت سر از بدن او جدا می‌کند. دومی و سومی که سر می‌رسند، خون جلوی چشمانش را گرفته، نمای باز دوربین نشان می‌دهد که با یک حرکت، تشتی از خون به اطراف می‌پاشد. حالا قهرمان ما با ده‌ها نفر گلاویز شده و شمشیرش به بدن‌ها وارد یا از آن می‌گذرد و صدای نعره و پاشیدن خون و... من و شما را پای صفحه نقره‌ای میخکوب کرده است.

این روزها دیدن صحنه‌های آمیخته با خشم و خون و نعره در برنامه‌ها و فیلم‌های ویدئویی و تلویزیونی عادی است و از آن عادی‌تر، نشستن کودکان و نوجوانانی است که گاهی آنقدر هیجان‌زده می‌شوند که پس از پایان فیلم، پیش چشم والدین همانندسازی می‌کنند و خود را جای قهرمان می‌نشانند و ما در جایگاه والدین با گفتن جملات مشابهی مثل «هیس، کلافه شدیم، ساکت! و...» براحتی از همذات‌پنداری کودکمان برای کشتن و خون ریختن می‌گذریم و آن را به بازی ساده کودکانه تعبیر می‌کنیم.

سعدی‌پور، مدیرکل سنجش مرکز تحقیقات صدا و سیما گفته مدت تماشای تلویزیون در کودکان 5 تا 10 ساله روزانه به طور متوسط 4 ساعت و 9 دقیقه است که این میزان 2 برابر استانداردهای جهانی است. نوجوانان هم روزانه 4 ساعت و 3 دقیقه تلویزیون تماشا می‌کنند. ایسنا هم در گزارشی اعلام کرده کودکان و نوجوانان در فصل بهار به طور متوسط 4 ساعت و 21 دقیقه تلویزیون می‌بینند،‌ در حالی که براساس پژوهش‌ها، تماشای بیش از 2 ساعت تلویزیون در روز طی دوران کودکی و نوجوانی، ‌باعث می‌شود در 26 سالگی فرد به 17 درصد اضافه وزن، 15 درصد عدم تناسب بدنی، 15 درصد کلسترول بالا و 17 درصد استعمال سیگار مبتلا شود. مرکز تحقیقات و سنجش صدا و سیما هم در گزارشی اعلام کرده است 60 درصد کودکان و نوجوانان ایرانی در ساعات 9 و 10 شب، بیننده تلویزیون هستند، بنابراین بیش از 80 درصد آنان برنامه‌های بزرگسالان را تماشا می‌کنند.

تلویزیون، سی‌دی‌های تصویری و فیلم‌های سینمایی‌ همان اندازه که می‌توانند به رشد تخیل و پر کردن اوقات فراغت کودکان کمک کنند که برخی کارشناسان رسانه از آنها به «دشمنان خانگی» تعبیر می‌کنند.

نتایج پژوهش‌های انجام شده در دانشگاه‌‌های میشیگان آمریکا و مونترال کانادا روی کودکان نشان می‌دهد هر یک‌ساعت تماشای تلویزیون بر کودکان، اثرات مخربی دارد. پژوهشگران این تحقیق به والدین توصیه می‌کنند کودکان بیش از 2 ساعت در شبانه‌روز تلویزیون تماشا نکنند.

از سوی دیگر، تماشای برنامه‌های نامتعارف و فیلم‌های خشن از سوی کودکان حتی اگر در ژانر انیمیشن باشد، باز هم به لحاظ روانی کودکان را متاثر می‌کند؛ به طوری که کمبود خواب و دیدن کابوس‌های شبانه از مهم‌ترین اثرات تماشای این‌گونه برنامه‌هاست. در حال حاضر بسیاری از والدین برای رهایی از سر و صدای کودکان و ساکت نگاه داشتن آنان بخصوص در فضای محدود واحدهای آپارتمانی، کودکان را با گذاشتن سی‌دی‌ها و دی‌وی‌دی‌های فیلم و کارتون مقابل صفحه تلویزیون تنها می‌گذارند، در حالی که تماشای این‌گونه برنامه‌ها حتی در زمان محدود، اثرات جبران‌ناپذیری بر خواب و تغذیه کودکان می‌گذارد.

س.غلامی، مربی پیش‌دبستانی باسابقه‌ای بیش از 6 سال در این‌باره می‌گوید: «برخی مهدهای کودک هم برای بچه‌ها فیلم و کارتون نمایش می‌دهند و بچه وقتی به خانه رفت بازهم برای این که پدر و مادر به کارشان برسند، فیلم و کارتون می‌گذارند. این مساله به نوعی بچه را معتاد می‌کند و تاثیر این اعتیاد پنهان به صورت بی‌اشتهایی و دیدن خواب‌های ترسناک در شب خود را نشان می‌دهد، در حالی که والدین از این وضعیت فرزندشان نگران می‌شوند و دارو به خورد او می‌دهند، اما کلید حل این مشکل جای دیگری است.»

در حال حاضر هرچند بظاهر فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی یا سی‌دی‌های تصویری بشدت ممیزی می‌شوند و به لحاظ اخلاقی مشکلی ندارند، اما حجم و میزان صحنه‌های خشن و انجام حرکات و رفتارهای خشونت‌آمیز منجر به بروز رفتارهای ناخواسته در کودکان می‌شود.

خواسته یا ناخواسته این روزها تلویزیون به جزء غیرقابل انفکاک ‌جریان جامعه‌پذیری کودکان تبدیل شده است. نمایش زد و خوردها و قتل‌‌ها، جنازه‌ها، ربات‌های جنگنده، تعقیب و گریز‌ها و خشونت‌های خانگی، داد و بیدادها و... هرچند بظاهر شکل دراماتیک و طنز به خود می‌گیرد، اما در طیف سنی خاصی از کودکان خطرساز هستند.

پرویز مظاهری، روانپزشک چندی قبل در یک گفت‌وگوی رسانه‌ای بر ضرورت فیلترینگ کارتون‌ها و برنامه‌های تلویزیونی تاکید کرد و گفت: «کودکان با دیدن این برنامه‌ها، ترس از خشونت ندارند، بلکه بتدریج می‌پذیرند خشونت راهی برای حل مشکل است و از آن تقلید می‌کنند.»

در حال حاضر متاسفانه حساسیتی که نسبت به ممیزی اخلاقی فیلم‌ها و سریال‌ها وجود دارد روی صحنه‌های خشن متمرکز نیست و به همین دلیل تلویزیون را به یک ابزار یادگیری نامناسب برای کودکان تبدیل کرده است.

غلامی، مربی پیش‌دبستانی اشاره می‌کند که گاه خانواده‌ها از تماشای تلویزیون برای کنترل کردن کودکان استفاده می‌کنند، اما به عقیده او گاهی نتیجه عکس دارد. او می‌گوید: «کودکی را در کلاسم داشتم که وقتی با پسرهای همسن و سالش بازی می‌کرد و مثلا با تفنگ به هم شلیک می‌کردند، کلمات رکیکی را به زبان انگلیسی به کار می‌برد که معنی آن را نمی‌دانست. او با قنداق تفنگ پلاستیکی‌اش به سر بچه‌ها می‌کوبید و بازی خطرناکی می‌کرد».

او توضیح می‌دهد: «وقتی با مادر این کودک درباره علت رفتارش پرسیدم، او شوکه شد و گفت کودکش اصلا حق تماشای فیلم‌ها و کارتون‌های خشن را ندارد، اما آخر شب، او و همسرش فیلم سینمایی و برخی سریال‌ها را تماشا می‌کنند. پس از چند روز پرس و جو، خود کودک گفت با خواهر بزرگ‌ترش از پشت مبل تمام فیلم‌‌ها را تماشا می‌کنند، در حالی که والدین تصور می‌کردند فرزندانشان خوابند و متوجه تماشای فیلم‌ها نمی‌شوند!»

درجه‌بندی سنی فیلم‌ها و سریال‌ها (Rating)‌ در کشورهای مختلف از سال‌ها قبل آغاز شده است. اوایل قرن بیستم، وقتی سازمان‌ها و گروه‌های اجتماعی و اخلاقی اعلام کردند بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌هایی که توسط شرکت‌های فیلمسازی تولید می‌شود از ارزش‌ها و هنجارهایی که کودکان باید بیاموزند تهی است، خواستار توقف این جریان شدند.

سال 1907 مقامات ایالت شیکاگوی آمریکا همراه چندشهر دیگر، فهرستی از فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی تهیه کردند و تماشای آنها را توسط کودکان مضر خواندند. سال 1929 طرح سانسور فیلم در مجلس ایالات متحده تصویب شد و به تبع آن یک سال بعد برخی کشورها، قانونی را برای ممنوعیت تماشای بعضی فیلم‌ها و تصاویر از سوی افراد زیر 19 سال تصویب و اجرا کردند.

در ایران هم از حدود 3 سال قبل حرکت‌هایی برای درجه‌بندی سنی برخی فیلم‌ها و نمایش‌ها انجام شد و بالای کادر تصویر عدد 18 نوشته می‌شد، اما این کار چندان جدی گرفته نشد، چرا که فرهنگ التزام به این درجه‌بندی در کشور ما جدی گرفته نمی‌شود. کودکان و نوجوانان تا ساعات پایانی شب همراه با والدین پای تلویزیون می‌نشیند یا گاهی هم پدر و مادر با تندخویی و خشونت، فرزندان را از تماشای برخی برنامه‌ها باز می‌دارند. به عقیده برخی روان‌شناسان هر دو رویه با اشکالات تربیتی روبه‌روست.

در مجموع، مرور برخی مقالات و وب‌سایت‌های اطلاع‌رسانی نشان می‌دهد والدین برای مهار فرزندان در تماشای برنامه‌ها نقش اول را دارند و نظام رسانه‌ای و فرهنگی در جایگاه بعد هستند. در این مقالات توصیه شده است:

ـ تلویزیون را در اتاق کودکان قرار ندهید، چرا که نمی‌توانید زمان و میزان تماشای آن را قانونمند کنید. آن را در مکان عمومی بگذارید، ضمن این که قرار دادن تلویزیون در اتاق والدین نیز بی‌جهت حس کنجکاوی کودکان را برمی‌انگیزد.

ـ ‌زمانی که احساس می‌کنید فیلم یا نمایشی مناسب سن کودکانتان نیست، آن را خاموش کرده یا شبکه را عوض کنید. نه این که از فرزندانتان بخواهید اتاق را ترک کنند.

ـ در مورد ارزش‌های اخلاقی و رد برخی رفتارها در فیلم‌ها و نمایش‌ها با کودکان و بویژه نوجوانانتان بحث و تبادل‌نظر کنید، ولی از روی عصبانیت و نگاه سلبی به دیدگاهشان حمله نکنید.

ـ‌ سعی کنید با نظرخواهی از فرزندانتان نسبت به برنامه‌های مختلف به نگاهشان جهت بدهید، ولی دیدگاهتان را تحمیل نکنید.

ـ بسیاری از سریال‌های تلویزیونی حاوی صحنه‌های خشن، زد و خورد و قتل است. دیدن مکرر این گونه فیلم‌ها، هیجان کاذبی در کودک ایجاد می‌کند که قهرمان آن به بخشی از شخصیت‌ کودک شما تبدیل خواهد شد. در این صورت بهتر است به جای انتظار برای رده‌بندی سنی تلویزیون، این درجه‌بندی را از فضای خانه‌ها آغاز کنید.