موزهای در نزدیکی تپههای باستانی شرق
احداث موزهای در نزدیکی محل کاوشهای باستانشناسی برای نمایش و نگهداری از آثار اکتشافی، یکی از راهکارهایی است که هم به جذب گردشگر برای بازدید از آن منطقه کمک میکند و هم این که تصویر روشنتری از محل پیدا شدن این آثار را به بازدیدکنندگان و گردشگران ارائه میدهد.
استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران خاستگاه تمدن کهن 5000 ساله ایرانی است و بسیاری از باارزشترین و قدیمیترین یافتههای باستانشناسی در ایران مربوط به این سرزمین میشود. اما با این وجود تا همین چند سال پیش، هیچ موزه استاندارد و مناسبی در این استان وجود نداشت که روایتگر بخش کوچکی از این تمدن بزرگ باشد.
نمیشود از استان سیستان و بلوچستان گفت ولی از «شهرسوخته»، مدفن یافتههای باستانشناسی این استان، در 3000 سال پیش از میلاد، سخنی به میان نیاورد.
بیگمان نام شهر سوخته تاکنون به گوشتان خورده است. شهر سوخته نام محوطهای باستانی است که در 65 کیلومتری راه زابل به زاهدان قرار گرفته است. این شهر در یک مقطع زمانی، حدود هزار تا هزار و 200 سال، بین سالهای 3000 تا 3200 سال پیش از میلاد مسیح(ع) مسکونی بوده است. این شهر در یکی از کاوشهای باستانشناسان، از زیر خاک پدیدار شد و یافتههای باستانی مدفون شده در دل این شهر بسیاری از سوالات باستانشناسان را پاسخ داد و گاه آنها را حیرت زده کرد.
شاید جالب باشد بدانید که نخستین چشم مصنوعی جهان در این منطقه یافت شد که اکنون در موزه بزرگ شهر زاهدان نگهداری میشود که پیشرفت علم و دانش مردمان این دیار را در چندین هزار سال پیش به رخ جهانیان میکشد. حتی مردم هنرمند این شهر در زمینه انیمیشن نیز دستی داشتهاند، بهگونهای که نخستین تصاویر انیمیشنی جهان نیز روی یکی از آثار سفالی این منطقه نقش بسته است. بزی کوهی که در چندین تصویر پشت سرهم، حرکات متفاوتی را به شکل دویدن نشان میدهد و به این ترتیب نامش را به عنوان نخستین تصویر انیمیشن جهان ثبت کرده است.
حال که اندکی با پیشینه مردمان این دیار در 5000 سال پیش آشنا شدیم، باید یادآوری کنیم که این منطقه از کشورمان علیرغم این که صاحب بخش بزرگ و مهمی از آثار مربوط به تمدن 5000 ساله ایران بوده است، بتازگی و در سالهای اخیر، صاحب موزهای بزرگ شده است که بخشی از آثار باستانی این منطقه نیز در آن به نمایش گذاشته شده است.
حفاریهای انجام شده در سالهای 1353، احساس نیاز به ساخت موزه جامع باستانشناسی در این منطقه را فراهم آورد. به این منظور زمینی در نزدیک بلوار فرودگاه زاهدان در نظر گرفته شد تا بنای موزه بزرگی در اندازه تمدن کهن جنوب شرق کشور در آن ساخته شود. وقوع انقلاب اسلامی و سپس جنگ تحمیلی و پس از آن عدم تأمین اعتبارات لازم روند ساخت موزه را دچار وقفهای بسیار طولانی ساخت و سرانجام با گذشت بیش از 30 سال، بخشی از این موزه در سال 1388 راهاندازی شد.
اگر چه خیلی دیر این موزه آغاز به کار کرده است و برخی از مردم منطقه از ساختمان موزه نیز به عنوان یک اثر تاریخی و باستانی یاد میکنند که باید در فهرست آثار ملی ایران ثبت شود! اما باز هم تأمین اعتبارات لازم برای این موزه که راه اندازی آن را بیش از 30 سال به تعویق انداخته بود، جای تقدیر دارد.
از این موزه به عنوان بزرگترین موزه منطقه شرق کشور یاد میشود و محل نمایش بیش از 10 هزار شیء از آثار تاریخی تمدن چند هزار ساله منطقه سیستان، نیمروز و اشیایی از شهر سوخته و دهانه غلامان است.
شهرت تپههای باستانی این سرزمین و تنها نام شهر سوخته کافی است تا هر گردشگر حرفهای را برای دیدن آثار این موزه جذاب، ترغیب کند.
این موزه در 4 طبقه با زیر بنای 10 هزار متر مربع در خیابان چهارباغ شهید مطهری زاهدان ساخته شده است. ساختمان این موزه نیز بیارتباط با فرهنگ و تاریخ این منطقه نیست و شکل معماری آن ملهم از قلعه تاریخی «سب» نزدیک به شهر سراوان است که گوشهای دیگر از فرهنگ و تمدن این دیار را به خاطر میآورد.
در این موزه آثاری در زمینه باستانشناسی، مردم شناسی و هنرهای سنتی در طبقات مختلف به نمایش گذاشته شده است.
قبر سردابهای همراه با شیوه تدفین، اسکلت انسان و ظروف مربوط به سال 3200 قبل از میلاد از جمله دیدنیهای بخش باستان شناسی این موزه در طبقه اول است.
اما این موزه تنها به بخش باستان شناسی اختصاص ندارد بلکه در طبقه دوم آن انواع هنرهای سنتی مانند زیورآلات، ابزار آلات موسیقی، ظروف سفالی کلپورگان، دستگاه پارچهبافی و دیگر حرفهها و مشاغل مردم این سرزمین به نمایش درآمده است که به معرفی فرهنگ، آداب و رسوم مردم این خطه میپردازد.
در لابی این موزه نیز کتابخانه، سالنهای انتظار و رایانه برای استفاده محققان در نظر گرفته شده است.
محلی برای آموزش ساخت مولاژ، عکاسخانه، آزمایشگاه، آمفیتئاتر، چایخانه و اتاق مرمت نیز از بخشهای اداری این موزه تازه تأسیس است.
2 طبقه موجود در زیرزمین موزه نیز به کارگاه شبیه سازی، کنترل تاسیسات، بخش مرمت، خزانه، تاریک خانه، قرنطینه، انبار فیلم، اتاق عکاسی و آمفی تئاتر اختصاص یافته است.
یکی از ویژگیهای این موزه، مناسبسازی آن برای استفاده جامعه معلولان است. با ایجاد رمپ در فضای داخلی این موزه، علاوه بر زیباسازی فضای داخلی آن و مرتبط ساختن طبقات مختلف موزه به یکدیگر، امکان استفاده معلولان نیز به سهولت فراهم شده است.
در مجموع این موزه بزرگ، برای انجام امور تحقیقاتی، پژوهشی و علمی دارای تجهیزات ویژهای در زمینه نگهداری و معرفی شایسته آثار تاریخی فرهنگی است که از این بابت باید از آن به عنوان یکی از معدود موزههای تخصصی کشور یاد کرد که بدون تغییر کاربری و بهطور انحصاری به منظور راهاندازی موزه ساخته شده است.
به نظر میرسد موزه زاهدان بر جاذبههای گردشگری این شهر بیفزاید و گردشگران بیشتری را به آن دیار بکشاند.
فاطمه حامدیخواه
