مسجد تاریخانه؛ بازمانده فرهنگ و هنر اسلامی

در ارتباط با زمان ساخت مسجد تاریخانه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در کتاب مرآه‌‌البلدان دستور ساخت تاریخانه را منسوب به امیرالمومنین(ع) دانسته‌اند. از آن سوی آندره‌گدار فرانسوی زمان ساخت این بنا را اواسط قرن دوم هجری ذکر کرده است.

«تاری» در زبان محلی به معنای «خدا»ست و به همین دلیل «تاریخانه» را به معنای «خدای‌خانه» دانسته‌اند. بر همین اساس عده‌ای بر این باورند که تاریخانه پیش از اسلام هم محل عبادت و نیایش مردم بوده و بعد در دوره اسلامی به مسجد تبدیل شده است.‌مسجد تاریخانه تاکنون چندین بار بازسازی شده است. از جمله در کتاب مرآه‌البلدان آمده است که در قرن سیزدهم هجری قمری تنها چند ستون از این بنا باقی مانده بود. در جای دیگر نقل شده است که یکی از وعاظ دامغانی با کمک‌های مالی مردم طاق‌های مسجد را بازسازی کرده است و در این بازسازی ساختار طاق‌های اولیه مسجد تغییر پیدا کرده است و آنها را به روش معمولی آن روزگار ساخته‌اند.

بنای تاریخانه بشدت تحت‌تاثیر معماری ساسانی است و شباهت زیادی به ساختمان‌ها و کاخ‌های سروستان و فیروزآباد دارد؛ حتی آجرچینی شعاعی و ابعاد آجرهای قرمز و خود ستون‌ها شبیه همان طرح‌های کاخ‌های ساسانی است.‌در یکی از توصیف‌هایی که از تاریخانه شده ، چنین آمده است: «پایه‌های عظیم آن که محکم‌تر از حد نیاز است، اعتماد بیشتری پدپد می‌آورد. ضرب آرام طاق‌نماها، طاق‌های محکم که بسادگی و صرفه‌جویی طراحی شده و ارتفاع کمتر ساختمان نسبت به بناهای دوره ساسانی که فروتنی اسلامی را نشان می‌دهد، همه در طرحی از نسبت‌های هماهنگ و اثری باوقار درآمیخته است. بدین سان، شکلی حاکی از هدف‌ها و بینش‌های تازه، مکمل عاطفی تاریخانه شده و اثر نوینی برجای نهاده است.

تاریخانه یکی از اندک بناهای بازمانده از دوره شکل‌گیری هنر اسلامی است و این امر اهمیت آن را دوچندان می‌کند.»

در بخش غربی مسجد، بناهای وابسته‌ای وجود داشته که امروز به طور کامل از بین رفته‌اند. از جمله این بقایا می‌توان به یک مناره با مقطع چهارگوش اشاره کرد. مسجد تاریخانه دامغان، جزو نخستین مساجد ایران است که در آن مناره ساخته شده است.