مستند اجتماعی

مستند اجتماعی را نباید با مستند مردم‌شناختی یکی دانست. این دو با هم تفاوت ماهوی دارند و لازم است وجوه تمایز آنها از یکدیگر به درستی دانسته شود. در مستند مردم‌شناختی، آداب و رسوم و آیین‌های اقوام مختلف موضوع اصلی است، حال آن‌که در مستند اجتماعی اساساً فرهنگ و خرده‌فرهنگ و ملیت مساله نیست، بلکه اثر ناظر به ویژگی‌های زندگی اجتماعی مردم ـ فارغ از وجوه تمایز فرهنگی‌شان از دیگر اقوام ـ است. در مستند اجتماعی مساله بیان معضلات اجتماعی و تلاش برای ارائه‌ راه حل برای آنهاست نه این‌که مقصود، معرفی و شناساندن ویژگی‌های فرهنگی جوامع باشد.

بنابراین باید گفت محدوده‌ شمول مستند اجتماعی بسیار فراگیرتر از مستند مردم‌شناختی است و از آنجا که رویکرد علمی و تخصصی کمتری هم دارد، قادر است مخاطب بیشتری را مجذوب خود کند. شاید یکی از علل پرطرفدار بودن مستند اجتماعی در مقایسه با دیگر شاخه‌های مستندسازی همین عامیانه‌تر بودن این نوع مستند باشد و این‌که همدل و حتی همزبان با مخاطبش است و چون از دل بر می‌آید لاجرم بر دل می‌نشیند.

«گاهی اتفاق می‌افتد» به کارگردانی شراره عطاری از جمله مستندهای اجتماعی نسبتاً خوبی است که شاید به لحاظ مسائل حرفه‌ای مربوط به هنر مستندسازی، چندان مثال‌زدنی و قابل دفاع نباشد، اما دست کم از نظر اجتماعی رویکردی قابل قبول دارد و موضوع مورد نظرش را تا حد امکان به صورت کامل و جامع ارائه کند؛ اگرچه این اثر به لحاظ محتوایی خالی از نقص و اشکال نیست و در مقام بررسی مضمون اثر می‌توان نقدهای نظری مهمی به آن وارد دانست.

نمونه دیگر، فیلم مستند «دماغ به سبک ایرانی» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی مهرداد اسکویی است که به موضوع جراحی زیبایی بینی در ایران می‌پردازد. فیلم اسکویی به مراتب خوش‌ساخت‌تر و حرفه‌ای‌تر از فیلم عطاری است و از حیث مضمون هم بهتر و بی‌نقص‌تر است. اسکویی بخوبی زوایای مختلف موضوع انتخابی‌اش را مورد بررسی قرار می‌دهد و تصاویر بکر و ارزشمندی هم در کارش دارد. از این گذشته، ابداعات خلاقانه‌ ساده ولی جالب توجهی هم در شیوه‌ روایت موضوع اتخاذ شده که به اثر، طراوت و جذابیتی درخور بخشیده است. در مجموع، فیلم اسکویی، هم به لحاظ محتوا و هم فرم، موفق عمل می‌کند و از این نظر می‌توان آن را نمونه‌ آموزنده‌ای از یک مستند اجتماعی ایرانی دانست.