گودبرداری‌های غیراصولی؛‌ فاجعه‌ای در‌ کمین شهر

چند دقیقه بعد صدای مهیبی به گوش می‌رسد، همسایه‌ها خود را پشت پنجره می‌رسانند و برخی هم یکسره راهی کوچه می‌شوند. گرد و خاک آنقدر زیاد است که همه جا به سختی دیده می‌شود. صدا از ساختمان نیمه‌کاره روبه‌رو است. کارگرها هاج و واج مانده‌اند، ساختمانی که در مجاورت ساختمان نیمه‌کاره قرار داشته، فروریخته، صدای شیون و فریاد از داخل ساختمان به گوش می‌رسد.

همسایه‌ها سراسیمه از یکدیگر می‌خواهند ماموران آتش‌نشانی را خبر کنند. این اولین حادثه تخریب ساختمان در محله آنها نبود. حالا دیگر وقتی یکی از اهالی محله می‌شنود که قرار است همسایه‌کناری او ملک قدیمی‌اش را تخریب کرده و به جایش ساختمان‌سازی کند، دلش هزار راه می‌رود. آنها عادت کرده‌اند که با بالا رفتن دانه به دانه آجرهای این ساختمان، با خطری که جان خانواده‌شان را تهدید می‌کند روزی هزار بار بمیرند و زنده شوند. گودبرداری‌های غیر‌اصولی این روزها به تدریج می‌رود تا به خطری جدی در زندگی شهروندان تبدیل شود.

اخباری که هر از ‌‌گاهی از حادثه تخریب منزل مسکونی در مجاورت ساختمانی نیمه‌کاره‌ای که کارگران روی آن مشغول به کار بوده‌اند، منتشر می‌شود مصداق بارز این ادعاست که متاسفانه این روزها نمونه‌های آن هم در سطح شهر کم نیست. فراوانی حوادث ناشی از گودبرداری‌های غیر‌اصولی در کشور و بخصوص در پایتخت، بیانگر این واقعیت است که این موضوع به تدریج در حال تبدیل شدن به معضلی برای ساخت و سازهای شهری است، معضلی که به‌ طور مستقیم با امنیت جانی شهروندان در ارتباط است.

حادثه ریزش ساختمان 7 طبقه در سعادت‌آباد و کشته شدن 20 کارگر، حادثه ریزش ساختمان نیمه‌کاره در کاشانک و کشته شدن 3 کارگر، فروریختن ساختمانی در بلوار فردوس و زیرآوارماندن یک زن و دو کودک و... اینها تنها نمونه‌هایی از صدها حادثه‌ای است که سالانه بر اثر گودبرداری غیر‌اصولی در کشور رخ می‌دهد.

وقوع هر 5/1 روز یک حادثه گودبرداری در کشور، رخداد سالانه 250 حادثه گودبرداری در تهران، کشته و مجروح شدن سالانه صدها نفر، همگی بیانگر این واقعیت است که زنگ خطر حوادث ناشی از گودبرداری‌های غیر‌اصولی در صنعت ساختمان‌سازی کشور به صدا درآمده است.

اما این فقط شهروندان نیستند که نسبت به عواقب گودبرداری‌های غیر‌اصولی در شهر نگران بوده و آن را یک تهدید می‌دانند به طوری که رئیس کمیسیون توسعه و عمران شورای شهر تهران در یکی از جلسات علنی یک ماه اخیر شورای شهر با ابراز نگرانی جدی در این زمینه از مرگ سالانه 25 نفر آن هم فقط در تهران به دلیل گودبرداری‌های غیر‌اصولی خبر داد و گفت: متاسفانه بر اثر حوادث سال گذشته 100 نفر از شهروندان مجروح شده و 25 نفر نیز جان باختند.

حمزه شکیب با اشاره به نقش مهندسان ناظر در وقوع حوادث گودبرداری‌های غیر‌اصولی تاکید کرد: این مساله از ابتدایی‌ترین مسائل ساختمان‌سازی است که وقتی برای ساختمانی 6 متر گودبرداری می‌شود باید برای ساختمان‌های مجاور سازه نگهبان نصب شود تا حادثه‌ای برای ساختمان‌های مجاور پیش نیاید.

وی با تاکید بر این که شهرداری‌های مناطق باید نقش نظارتی بر نحوه ساخت و سازها در محلات و نواحی خود را جدی بگیرند، تصریح کرد: شهرداری‌های نواحی نیز باید نظارت جدی‌تری بر ساخت و سازهای تهران داشته باشند و در صورت مشاهده تخلفات در مراحل احداث نسبت به توقف ساخت و ساز اقدام کنند.

شکیب با بیان این که به طور میانگین سالانه 250 حادثه براثر گودبرداری‌های غیراصولی در تهران اتفاق می‌افتد، خواستار پاسخگویی مسوولان سازمان نظام مهندسی درخصوص قصور مهندسان ناظر در کنترل ایمنی ساخت و سازها شد.

در حالی که رئیس کمیسیون توسعه و عمران شورای شهر تهران کمرنگ شدن نقش نظارتی شهرداری‌های مناطق و نواحی بر ساخت و سازها را مشکل اصلی می‌داند، عقیده شهردار تهران خلاف این است: شهرداری تهران هیچ وظیفه قانونی برای توقف ساخت و سازهایی که منجر به حادثه می‌شود، ندارد و دستگاه ناظر یعنی سازمان نظام مهندسی در این زمینه مسوولیت دارد.

این اظهارنظر صریح محمدباقر قالیباف اردیبهشت در مراسم افتتاحیه پروژه‌های عمرانی منطقه 5 بود.

وی گفته بود: وقتی پروانه ساخت ساختمان صادر می‌شود و ناظر بر اجرای پروژه وجود دارد، شهرداری نمی‌تواند کار را متوقف کند و در این صورت، صاحب پروانه می‌تواند از ما شکایت کند.

شهردار تهران این هشدار را هم داد که تا وقتی روند نظارت بر ساخت و سازها به شکل کنونی ادامه یابد، احتمال این که باز هم شاهد بروز چنین حوادث تلخی باشیم وجود دارد.

شهردار تهران با تاکید بر این که قوه قضاییه باید به طور جدی وارد این موضوع شود، تصریح می‌کند: اگر پیگیری اجرایی و تقویت نظارت‌ها بر ساخت و ساز و برخوردهای قاطع قوه قضاییه وجود داشته باشد، می‌توان به سر و سامان گرفتن موضوع گودبرداری‌ها در ساخت و سازها امیدوار بود.

این بخشی از حقوق شهروندی است که شاید شما و بسیاری از شهروندانی که در منازل مجاوری که عملیات ساخت و ساز و گودبرداری در آن انجام می‌شود باید نسبت به آن آگاه باشید: «همسایه‌ها و افرادی که در مجاورت ساخت‌وسازها ساکن هستند از نظر قانونی می‌توانند مانع انجام گودبرداری‌های غیراصولی و شبانه شوند».

این گفته معاون عمرانی استاندار هر چند می‌تواند قوت قلبی برای شهروندانی باشد که منزل مسکونی‌شان در مجاورت ساخت و ساز‌ها و گودبرداری‌های ناشی از آن است، اما باید دید در اجرا این گفته تا چه حد از ضمانت اجرایی برخوردار است؟

محمدرضا محمودی تصریح می‌کند: همسایه و افراد ساکن در مجاورت گودبرداری از نظر قانونی این حق را دارند که اجازه خاکبرداری بدون حضور مهندس ناظر را به کسی ندهند. حتی اگر همسایه‌ها کوچک‌ترین تردیدی درباره رعایت اصول ایمنی و تامین امنیت خانه‌های مجاور دارند، می‌توانند مانع شروع یا ادامه کار شوند تا زمانی که مراجع قانونی ازجمله شهرداری به آنها اطمینان بدهند.

وی در حوادث گودبرداری ساختمان وظیفه مهندسان ناظر را خطیرتر از سایرین دانسته و تاکید می‌کند: چنانچه ساختمانی که در مجاورت گودبرداری قرار دارد، دچار ریزش یا صدمه شود قانون در درجه اول از مهندس ناظر پاسخ می‌خواهد و در صورت کوتاهی کردن، متخلف شناخته می‌شود. این افراد وظیفه دارند تمام تمهیدات ایمنی را در نظر بگیرند و درباره تخلفات احتمالی به مالک و پیمانکار تذکر بدهند و اگر به این تذکرات توجه نشد در این باره به شهرداری گزارش بدهد.

به گفته معاون استاندار تهران، همچنین مهندسان ناظر موظف هستند هنگام گودبرداری و خاکبرداری شخصا در محل حاضر باشند تا عملیات با رعایت اصول ایمنی انجام شود چراکه مهندس ناظر برای همین حقوق می‌گیرد و یکی از وظایف اصلی او حضور و نظارت دقیق بر گودبرداری است.

نکته مهم دیگری که این مقام مسوول به آن اشاره می‌کند و البته نباید از کنار آن بی‌تفاوت گذشت این که گاهی مشاهده می‌شود مهندس ناظر در خارج کشور به سر می‌برد و امور ساخت‌و ساز ازجمله گودبرداری را به طور تلفنی هدایت می‌کند!

شاید شنیدن این که قرار است ساختمان‌های پایتخت از لحاظ ایمنی رتبه‌بندی شوند خبر خوشی باشد چراکه به این ترتیب می‌توان امیدوار بود حداقل ساخت و سازهایی که اصول ایمنی در آن رعایت نشوند مجوز پایان کار هم نمی‌گیرند.

معاون پیشگیری و حفاظت از حریق سازمان آتش‌نشانی چندی پیش در همایش ایمنی ساختمان با اعلام این خبر خوش گفته بود که سازمان آتش‌نشانی برای ساختمان‌های ممتاز که تمام موارد ایمنی را رعایت کرده باشند، گواهی رتبه‌بندی ایمنی ساختمان صادر می‌کند.‌براتی با بیان این که نخستین گواهی رتبه‌بندی ایمنی ساختمان در ماه‌های اخیر صادر شده است، افزود: گواهی این رتبه‌بندی مطابق با مقررات بین‌المللی است، ضمن این که رتبه‌بندی ایمنی ساختمان‌ها به ترتیب ویژه، رتبه یک، دو و سه خواهد بود و برای آن، 40 شاخص ایمنی شامل پله‌های فرار، سنسورهای اطفای حریق، زنگ‌های هشدار دهنده، معابر خروجی هنگام حوادث، فاصله پله‌ها و مکان‌یابی آسانسورها در نظر گرفته می‌شود.

دیگر وقت آن رسیده که مسوولان و متولیان ساخت و ساز در کشور از شهرداری تهران و وزارت مسکن گرفته تا سازمان نظام مهندسی و سایر مراجع مرتبط نسبت به روند صعودی آمار حوادث ناشی از گودبرداری‌های غیر‌اصولی حساسیت بیشتری به خرج داده و با نظارت‌ دقیق‌تر بر عملکرد مهندسان ناظر، اهرم‌های اجرایی برای برخورد با تخلفات ساختمانی را برای متخلفان قوی‌تر کنند.