دایک، دریاچه‌ افسانه‌ای‌ مریوان ‌را می خشکاند

زریبار در دامنه‌ کوه‌های منطقه‌ای موسوم به اورامانات واقع شده و اطراف آن را ارتفاعات پوشیده از جنگل، قلل مرتفع و تالاب‌هایی به شعاع یک کیلومتر احاطه کرده است.نکته قابل توجه در تشکیل این دریاچه وجود چشمه‌های آب شیرین در کف آن است. اما این روزها دریاچه زیبا که هزاران سال است حیات و آبادانی را به مریوان سرسبز بخشیده، حال و روز خوشی ندارد و در مسیر نابودى قرار گرفته است. ورود فاضلاب به دریاچه شیوه‌های غلط و بی‌رویه برداشت آب از آن، ورود کود مزارع اطراف پس از شسته شدن توسط باران به دریاچه، از عوامل مخربی است که در دهه‌های اخیر بتدریج رمق دریاچه را گرفته و حیات طبیعی دریاچه زریبار و موجودات ساکن در آن را به مخاطره انداخته است، به گونه‌ای که به گفته دوستداران محیط‌زیست اگر بی‌توجهی‌ها به این دریاچه همچنان ادامه پیدا کند، در 25 سال آینده‌ از بین رفته و تنها باتلاقی از آن باقی خواهد ماند.

هم‌اکنون نسل بسیاری از ماهی‌های بومی دریاچه مانند کولی ماهی، کفال خاکستری و مارش ماهی به خاطر آلودگی‌های زیست محیطی و صید بی رویه منقرض شده و از سمور آبی هم خبری نیست چرا که حریم دریاچه در سال‌های اخیر شکسته شده و هر سال کوچک و کوچکتر می‌شود و با این روند سمور آبی نمی‌تواند به زندگی خود در منطقه ادامه دهد. صید بی رویه نیز خود عامل دیگری است که عرصه زندگی در زریبار را بر این حیوان تنگ کرده است.

به گفته مردم محلی، دریاچه زریبار روزگاری استراحتگاه پرندگان مهاجر بوده است؛ پرندگانی که از دریاچه ارومیه، مازندران و غیره به سمت خوزستان و شمال آفریقا پرواز می‌کردند و در اطراف زریبار برای استراحت به زمین می‌نشستند، اما بعد از سال ۸۸ دیگر هیچکس فلامینگوهای ارومیه را که عازم جنوب بودند در اطراف دریاچه زریبار ندید. در سال جاری حتی قویی هم بر آب‌های زریبار شنا نکرد چراکه حریم دریاچه شکسته شده است و دریاچه دیگر محیط امنی برای پرندگان نیست.

نماینده مریوان در مجلس شورای اسلامی با بیان این‌که چندگانگی مدیریت و وجود چند متولی در اداره امور دریاچه در سال‌های اخیر،‌ مهم‌ترین دلیل بی‌توجهی به این دریاچه و بروز مشکلات فراوان بوده است، به عوامل تهدید و تخریب دریاچه اشاره کرد و به جام‌جم گفت: ورود فاضلاب شهر مریوان و روستاهای اطراف، کودهای شیمیایی و زباله‌های خانگی روستاهای اطراف به طور مستقیم به دریاچه، برداشت بی‌رویه از سفره آب دریاچه برای تامین آب شرب 130 هزار نفر جمعیت مریوان، حفر چاههای غیرمجاز در دشت‌های اطراف، پیشرفت بی‌رویه نیزارهای اطراف که باعث محدودشدن سطح آب و کاهش اکسیژن دریاچه شده است و صید بی رویه، بخشی از عوامل تهدید و تخریب دریاچه در سال‌های اخیر است.

اقبال محمدی همچنین به سد خاکی دایک که در سال 75 روی خروجی دریاچه زده شد، اشاره کرد و با بیان این‌که این سد مهم‌ترین عامل فرسایش و تخریب تدریجی دریاچه است، افزود: با احداث این سد، دریاچه زریبار مسدود شده و دیگر تخلیه طبیعی ندارد، در حالی که پیش از احداث سد و در فصول پرباران سال، آب آن سرریز شده و از طریق رودخانه زریبار خارج و طی یک جریان طبیعی، آلودگی‌ها و رسوبات از آن خارج می‌شد.

وی با بیان این‌که تا قبل از سال 75 کف دریاچه زریبار، 350 تا 450 چشمه وجود داشت و آب دریاچه در واقع حاصل جوشش این چشمه‌ها بود،‌ تصریح کرد: اما امروز بسیاری از این چشمه‌ها به خاطر ورود پساب‌های 17 روستای اطراف دریاچه از یک سو و رسوبات ناشی از فرسایش کوه‌های اطراف که به‌صورت طبیعی وارد دریاچه می‌شوند از سوی دیگر مسدود شده است. در حالی که این رسوبات و پساب‌ها پیش از این از طریق همان رودخانه از دریاچه خارج ‌شده و آب دریاچه پاک و تمیز می‌شد، اما سد دایک مانع تبادل جریان شده و آب هر روز کدرتر و آلوده تر می‌شود. سد همچنین باعث افزایش سطح آب و وارد آمدن فشار بر روزنه چشمه‌ها شده که این امر تخلیه آب از آن‌ها را دشوار کرده و حتی باعث مسدودشدن چشمه ها شده است.

مدیر کل محیط زیست کردستان نیز با تایید مدیریت چندگانه حفاظت دریاچه و با بیان این‌که این اداره قانونا متولی حفاظت از دریاچه است، اما در عمل این مسوولیت به سازمان عمرانی استانداری سپرده شده است، گفت: عوامل متعددی در تخریب دریاچه موثر بوده و هستند که باعث می‌شود پای نهادهای دیگر نیز به این ماجرا باز شود.

به عنوان مثال بحث استفاده کشاورزان از زمین‌های کشاورزی و کودی که به دریاچه ریخته می‌شود، مداخله جهاد کشاورزی را می‌طلبد،‌ ورود بخشی از فاضلاب شهر مریوان و روستاهای غربی اطراف دریاچه به شهرداری برمی‌گردد و سدی که روی دریاچه ساخته شده و خود بزرگ ترین مشکل است، باعث ورود آب منطقه‌ای به این ماجرا می‌شود.‌ بنابراین این مشکل تنها با مدیریت محیط زیست قابل حل نیست بلکه مدیریت و همت چندگانه‌ای را می‌طلبد.

ناصح قادری همچنین به برنامه‌های عمرانی استانداری برای حفاظت از دریاچه اشاره کرد و گفت: این معاونت در حال تشکیل سازمان عمران زریبار است که هیات موسس آن تشکیل شده و یکی از اعضای آن محیط‌زیست است و هدف آن ابتدا حفظ و نجات زریبار و در مرحله بعد، آماده‌سازی آن برای گردشگری است.وی استفاده از مازاد آب دریاچه برای نجات محیط زیست اطراف زریبار را نیز از پیشنهادات و برنامه‌های این اداره عنوان کرد.

فاطمه مرادزاده ‌‌‌/‌‌‌ گروه ایران