پناهگاهی برای «زرده یوز»

نایبندان در اقلیم گرم و خشک واقع است و بخش عمده آن از دشت تشکیل شده که در نواحی نزدیک به کوهستان حالت استپی و در نواحی دورتر از کوهستان حالت بیابانی و کویری پیدا می‌کند. میزان بارندگی کم است و میانگین آن بین ۷۰ تا ۱۱۰ میلی‌متر است، اما حدود دویست چشمه آب شیرین و آب شور در منطقه وجود دارد که البته بسیاری از آنها در تابستان و هنگام خشکسالی بسیار کم‌آب شده یا کاملا خشک می‌شوند.

ارزش اصلی نایبندان به محیط مناسبی است که برای زندگی تعدادی از حیوانات بیابان‌زای در معرض خطر انقراض ایران فراهم کرده‌ است. بویژه یوزپلنگ که بیشترین تعداد آن در نایبندان و منطقه خارتوران شاهرود زندگی می‌کنند.

اهالی محلی نایبندان از قدیم به وجود یوز در این منطقه آگاه بوده و آن را با نام «زرده‌پلنگ» می‌شناختند و به تفاوت آن با پلنگ که آن را «خاصه‌پلنگ» می‌نامند آگاهی داشتند، اما تا سال ۱۳۶۶ مدرکی از وجود یوز در این منطقه به دست نیامده بود تا این‌که در این سال کشف جسد یک یوز که بر اثر سقوط به دره کشته شده بود، وجود این گونه از گربه‌سانان را در نایبندان ثابت کرد.

در سال ۱۳۷۶ نیز یوز دیگری بر اثر برخورد با کامیون در این منطقه کشته شد و ماموران حفاظت محیط زیست که برای بردن جسد آمده بودند، 3 یوز دیگر را مشاهده کردند که در کنار جسد دوستشان باقی‌مانده بودند. رویداد دیگری که توجه مسوولان محیط زیست را به نایبندان جلب کرد فیلمبرداری از ۷ یوز در ۱۱ بهمن ۱۳۷۹ بود آن هم در شرایطی که چندین سال از آخرین مشاهدات قطعی یوز در ایران می‌گذشت و احتمال انقراض کامل آن مطرح شده بود. جالب این‌که فیلمبرداران در همان روز، 2 یوز دیگر را نیز مشاهده کرده، اما موفق به فیلمبرداری از آنها نشده بودند. 4 ماه پس از آن نایبندان به عنوان پناهگاه حیات وحش تعیین شد. البته نایبندان با وجود سابقه‌ حفاظتی اندک که تنها به 10 سال می‌رسد و با توجه به دورافتادگی‌اش از شهر و روستا از مناطق بکر و دست‌نخورده‌ کشور محسوب می‌شود. از سال ۱۳۸۰ تاکنون دوربین‌های تله‌ای پروژه‌‌ حفاظت از یوز آسیایی، تصاویر بسیاری از یوز و دیگر جانوران وحشی در این منطقه ثبت کرده‌اند که اطلاعات زیادی را در مورد نوع زندگی یوز به محققان داده ‌است.

برای مثال در سال ۱۳۸۹ از یوزی که در سال ۱۳۸۰ عمرش 3 یا 4 سال برآورد شده بود دوباره تصویربرداری شد و این نشان داد که عمر یوزها در ایران تا ۱۲ سال نیز می‌رسد؛ در حالی‌ که حداکثر عمر یوز در پارک ملی سرنگتی ـ که از بهترین زیستگاه‌های یوز در آفریقاست‌ـ حدود 9 سال برآورد شده ‌است.

یکی از جاذبه‌های گردشگری نایبندان غار بزرگی معروف به «غار کفتار» در این منطقه است که گله‌ بزرگی از کفتارهای راه‌راه در آن زندگی می‌کنند. به طور کلی بیشترین تعداد کفتار ایران در نایبندان به سر می‌برند. علاوه بر یوز و کفتار، این منطقه زیستگاه مناسبی برای حیوانات در معرض خطری همچون «جبیر» نوعی غزال کوچک و «شاه‌روباه» نایاب‌ترین نوع روباه در ایران است. «گربه شنی» از انواع بسیار نایاب گربه‌سانان نیز در این منطقه مشاهده شده ‌است. گوسفند وحشی (قوچ و میش)، بز کوهی، سیاهگوش، روباه، شغال، گربه دشتی، خارپشت ایرانی، تشی و خرگوش از دیگر انواع پستانداران ساکن این منطقه هستند. از پرندگان شاخص این منطقه هم زاغ بور، هوبره، کبک، سبزه‌قبا، باقرقره، کوکر، تیهو، شاه‌بوف و انواع مختلف پرندگان شکاری همچون شاهین، دلیجه و بالابان را می‌توان نام برد. تا حدود ۳۰ سال پیش گورخر ایرانی نیز در این منطقه زندگی می‌کرده که امروزه نسل آن منقرض شده، اما برنامه‌ای برای احیای نسل آن در نایبندان در دست اجراست.

گیاهانی آشنا و نا‌آشنا

در مجموع ۱۷۷ گونه‌ گیاهی در این منطقه شناسایی شده که از این تعداد ۱۸ گونه، بومی انحصاری این منطقه است، هرچند کارشناسان بر این باورند که بسیاری از گیاهان منطقه هنوز شناسایی نشده و تنوع گیاهی نایبندان باید بیشتر از این باشد. از گیاهان شاخص این منطقه می‌توان به درختان و درختچه‌های بادام کوهی، انجیر وحشی، تاغ و گز اشاره کرد.

دنج و دور از دسترس

دو مسیر دسترسی اصلی به نایبندان یکی از طریق جاده‌ طبس ـ راور است که از روستای نایبند در شرق نایبندان عبور می‌کند و دیگری از جاده‌ ساغند (در مسیر طبس به یزد) ـ راور که از روستای علی‌آباد در غرب پناهگاه حیات وحش می‌گذرد.

نایبندان نسبت به دیگر مناطق حفاظت‌شده کمتر با مشکل شکار غیرقانونی روبه‌روست. دورافتادگی و دشواری دسترسی به این منطقه یکی از علت‌های آن است. همچنین این منطقه و اطراف آن از مسیرهای اصلی ترانزیت مواد مخدر از افغانستان به داخل ایران است و شکارچیان از ترس گرفتارشدن در چنگ قاچاقچیان از آن دوری می‌کنند.

محسن کاظم‌پور