نقش پررمز و ‌راز ابراهیم مقابل دوربین داوود

در تیتراژ سریال اسم شما و محمد بیرانوند به عنوان نویسندگان اولیه آمده است، اما کار بازنویسی فیلمنامه را داوود میرباقری به عهده داشته است. به عنوان اولین سوال می‌خواستم درباره شیوه همکاری‌تان با میرباقری توضیح بدهید؟ تقسیم کار به چه صورت بود و هر فرد چه بخشی از نگارش متن را به عهده می‌گرفت؟

ماحصل همکاری بنده با محمد بیرانوند در معصومیت از دست رفته، رضایت میرباقری را در پی داشت که منجر به همکاری دوباره در مختارنامه شد. شیوه کار به این روش بود که تحقیقات گسترده‌ای پیرامون شخصیت مختار انجام گرفت. بعد از آن در جلساتی که با میرباقری داشتیم مدخل ورود به قصه پیدا شد.

مقرر شد که من و محمد بیرانوند هر کدام به طور مجزا قصه را در 13 قسمت از زاویه دید خودمان به شکل سیناپس و طرح اولیه روایت کنیم.

در مختارنامه دوباره همان مفاهیم تاریخی سریال‌های قبلی را مدنظر داشتیم. داوود میرباقری ماحصل این دو نوشته را تلفیق کرد و سیناپسی در 20 قسمت به قلم او طراحی شد. دوباره این 20 قسمت در اختیار ما قرار گرفت و ما به طور مجزا روی دیالوگ‌هایش کار کردیم. در نهایت فیلمنامه کامل مختارنامه به قلم میرباقری نوشته شد.

همیشه نوع همکاری‌ام در کنار داوود میرباقری به این‌گونه بوده که بیشتر مشق کرده‌ام. من در محضر یک استاد مشق کردم. هیچ سهمی برای خودم متصور نیستم. ما در شیوه و نحوه کار در حوزه تاریخ به یک باور مشترک رسیدیم. من چندان به تقسیم‌بندی‌ها اعتقادی ندارم.

مختارنامه به خاطر ابعاد وسیعش ساخته و پرداخته ذهن داوود میرباقری است. او یک کارگردان صاحب‌سبک است که در این حوزه تثبیت شده است. هر نوشته‌ای که به دستش برسد از زاویه دید خودش آن را پرداخت می‌کند. در نهایت نگاه ایشان روی نگاتیو شکل می‌گیرد.

اتفاقا سلیقه من با داوود متفاوت است. متفاوت نه به این معنا که اشتراک در باورها را خدشه‌دار کند.

ما 2 زاویه دید کاملا متفاوت نسبت به هنر نمایش داریم. آن چیزی که ما را در کنار هم قرار می‌دهد همین تفاوت است. نگارش گروهی محصول همین زاویه دیدهای متفاوت است. این طوری کار ابعاد گسترده‌تری می‌گیرد و جذاب‌تر می‌شود.

داوود میرباقری بدون حضور من هم می‌تواند درامی جذاب و پرکشش و تاثیرگذار بنویسد. این امر را پیش از این هم ثابت کرده است.

من دوست داشتم آموزه‌هایی از طرف داوود به من منتقل شود. این حرف را بی تعارف می‌گویم. هیچ گونه شکسته‌نفسی ندارم. من در این حوزه یک دانشجو هستم و دوست دارم همچنان تجربه کسب کنم و بیاموزم.

‌ داوود میرباقری در جایگاه خودش یک آدم تثبیت شده است. او دارد راه رو به کمالی را طی می‌کند.

میرباقری هر چه می‌سازد منطبق با باورهایش است؛ از آن دست نویسندگانی که هر چه می‌نویسد براساس باورهایش می‌نویسد. اگر مختارنامه تاثیرگذار است محصول صداقت کارگردانش است. البته یک گروه کار کرده‌اند که در راس آنها میرباقری قرار داشته است.

ممکن است در یک قصه 10 شخصیت اصلی داشته باشیم. هیچ الزامی وجود نداد که در ابتدای قصه این 10 تا را معرفی کنیم. الزام حضور شخصیت در صحنه را درام تعیین می‌کند. زمانی که درام به سمت و سوی بحران نزدیک می‌شود شخصیت به عنوان سفیر بحران ظهور می‌کند. بحران می‌تواند از جنس اختلافات قومی یا تعارضات بر سر قدرت باشد.

بحران یا اختلاف یا نگاه متقابلی که به قصه شکل می‌دهد با یک شخصیت اتفاق می‌افتد. شخصیت زاویه دید دارد. حرکت دراماتیک شخصیت او را معرفی می‌کند. الزامی ندارد من زور بزنم که شخصیت را معرفی کنم. حرکت دراماتیک با حرکت شخصیت تلفیق می‌شود. مدخل ورود شخصیت به داستان این طور شکل می‌گیرد. بنده هیچ اعتقادی به معرفی صرف شخصیت ندارم. جذابیت درام از نقطه آغاز به کشمکش در روابط بین اشخاص با خودشان و طبیعت پیرامونشان بستگی دارد.

قصه تاریخی اگر در ذات خودش عناصر دراماتیک نداشته باشد رفتن به طرف آن بیهوده و عبث است. قصه مختار فی‌نفسه دراماتیک است. قرائت کارگردان از این قصه متکی به تخیل و با حفظ وفاداری به تاریخ است.

من یک مثال می‌زنم. استاد فرشچیان تابلویی مینیاتوری را از عاشورا طراحی می‌کند که زاویه دید خودش است. مکاشفه و حرکت استاد فرشچیان در عمق تاریخ این همه شکوه و زیبایی را به وجود می‌آورد. قصه تاریخی صرفا منطبق بر تاریخ نیست. کارگردان برداشت خودش را از تاریخ دارد. در صورتی که نگاه رئالیستی به حوادث مختار سراسر خشن و تلخ است. میرباقری هم با قرائت خود، مختار را روایت کرده و نمی‌توان مکاشفه‌های او و باورهایش را از کلیت قصه منفک دانست.

مخاطب می‌تواند دچار یک سری چالش‌های ذهنی شود. حق مسلمش این است که درباره سریال کندوکاو کند. شما اگر مختار را بر مبنای رئالیسم تاریخ بسازید نیمی از مردم کوفه باید نیمه‌عریان حرکت کنند. مناسبات غیراخلاقی و فساد جاری بر متن جامعه باید به وضوح دیده شود و... .

یک بخش اعظم روایت زاویه نگاه کارگردان است. شما نمی‌توانید مجرد از نگاه کارگردان به داستان خرده بگیرید. کارگردان از ابتدا برای شما خط‌مشی خودش را روشن می‌کند. این قصه از زاویه دید من روایت می‌شود. او مفاهیم دراماتیک را با مناسبات دنیای امروز و ذائقه مخاطب تلفیق می‌کند.

در ارتباط با قصه مختار فراوان روایت در تاریخ وجود دارد. در مورد کشته شدن حرمله صد نوع نگاه وجود دارد.

کارگردان در تقابل بین قهرمان و ضدقهرمان به گونه‌ای صحنه را روایت می‌کند که نه شعائر قهرمانانش خدشه‌دار شود و نه از تاریخ فاصله بگیرد. کشته‌شدن حرمله بیش از آن که بخواهد خشم و شهوت انتقام‌جویی مختار را برجسته کند باید ابعاد جوانمردی و پهلوان‌صفتی مختار را نشان بدهد.

اتفاقا این نکته یکی از باورهای نادرست است. زن عرب در یک مقطعی از تاریخ بسیار باصلابت بوده و حضور موثری داشته. نمونه‌اش «هند»‌ در فیلم محمد رسول‌الله است. او بر شکل‌گیری جنگ احد تاثیر داشت. زن‌های عرب اتفاقا بسیار تاثیر‌گذار بوده‌اند.

زن عرب به واسطه اختلاف در طبقات اجتماعی تعریف می‌شده و بعضا بر سر تقسیم قدرت با مردها برابری می‌کرده است. خواربودن زن در مقطعی از تاریخ بشر از اینجا نشات می‌گیرد که طبقات فرودست همواره تحت تکفل طبقه اشراف بوده‌اند و از خود قدرت تصمیم‌گیری نداشته‌اند. فی‌المثل دختری به عنوان کنیز یا برده از این خانواده به خانواده اشراف وارد می‌شده است. این اختلاف بین طبقات جایگاه زن را خدشه‌دار کرده است. این قضیه مختص به جامعه عرب نیست. به باور من زنان در اغلب جوامع بشری هنوز از حقوق ضایع شده خود رنج می‌برند.

قصه مختار در ذات خودش برگرفته از نمایش تعزیه است. عناصر این نمایش برجسته شده‌اند و در نهایت قصه مختار را شکل داده‌اند. در تعزیه شخصیت‌ها کاملا خط‌کشی‌شده هستند. شمر ویژگی‌های خودش را دارد. در تعزیه نمی‌توانید به شمر به عنوان یک شخصیت خاکستری نگاه کنید.

این نوع روایت و قرائت از قصه، شخص ناآشنا با شعائر عاشورا را دچار مشکل می‌کند. یک جایی شخصیت فقط براساس احساس و باور شمشیر به دست می‌گیرد و انتقام‌جویی می‌کند. کسی که قصه عاشورا و تاثیر فرهنگی آن را نمی‌شناسد، تعجب می‌کند. او می‌پرسد چرا یک شخصیت این‌قدر با تکیه بر احساسش حرکت می‌کند. تعزیه اسلوب‌ها و شیوه‌های خودش را برای روایت دارد. می‌شود از این منظر خط‌کشی‌ها را بررسی کرد.

در ابتدا تردیدهای مختار راجع به سیاست جاری چندان عمیق نیستند. او بعضا با دیگران اختلاف سلیقه دارد. او یک‌جوری دلسوزی نسبت به تنهایی‌های امام حسن(ع) دارد. این مظلومیت او را دچار بغض کرده است. در ابتدای داستان می‌بیند که حضرت امام حسن(ع) در دنیایی پر از ریا به طرف معاویه می‌رود. انسان‌ها حیوان‌نما هستند. باورها صادقانه نیستند. در نهایت مختار این دو کفه ترازو را منصفانه نمی‌بیند. مختار می‌بیند که قدرت در آن کفه ترازوست. بعدها در نتیجه سیاست‌های جاری آل‌امیه و پیمان‌شکنی‌های معاویه، مختار به فکر فرو می‌رود. مختار رفته‌رفته دچار استحاله می‌شود. در مسیر راه با امتحان‌های پیچیده‌ای روبه‌رو می‌شود. حادثه عاشورا و‌ زندانی‌شدنش رویش تاثیر می‌گذارد.

در نهایت به این نتیجه می‌رسد که عدالت‌خواهی صرفا با خاک‌کردن حریف به زور بازو محقق نمی‌شود. برای استواری علم دادخواهی باید از جان مایه گذاشت.

او می‌فهمد اگر می‌خواهد در مسیر عدالت حرکت کند گاه باید سیاستمدار رندی هم باشد. باید بتواند با پنبه سر ببرد.

خودم تصورم این بود که ابراهیم از این کشمکش‌ها بر سر قدرت و خون و خونریزی خسته شده بود. این‌طوری بازی‌اش کردم. او در پی زندگی بود. می‌خواست مجالی پیدا کند و عمرش را به زندگی سپری کند. احساس می‌کرد که حجاز و عراق و عرب به حیات بیشتر نیاز دارند تا جنگ و کشتار.

در ابتدا ابراهیم برایش سخت است که شمشیر بکشد. کمک‌های مختار و حضور رویایی حضرت عباس در باورهایش او را تشویق به حرکت و انتقام‌جویی می‌کند.

واقعیتش هیچ وقت به این نکته فکر نکردم. نقش ابراهیم بسیار پررمز و راز و پیچیده بود. این نقش به کسی محول شد که تنها چند تجربه بازی داشت. آن هم در چند نقش کوتاه. من از اعتماد داوود میرباقری به خودم برای ایفای این نقش ممنونم.

من در سریال روز واقعه نقش برادر کوچک راحله را بازی می‌کردم. به واسطه تحصیلات دانشگاهی‌ام با مبانی بازیگری آشنایی داشتم. چند تا تجربه کوتاه داشتم. هدایت داوود میرباقری مدخلی برای ورود به نقش شد. این مدخل خیلی مهم است. تمام سعی‌ام این بود که مرز بین خودم و شخصیت ابراهیم را گم کنم. یعنی این دو تا را از هم تفکیک کنم. همواره خودم را به ابراهیم بسپارم. با این ملاحظه که این فاصله حفظ شود. تو بازیگری هستی که نقش ابراهیم را بازی می‌کنی. هیچ‌گاه فکر نکردم که اینجا را چگونه بازی کنم. همان‌طور که گفتم شخصیت رمزآلود بود. وقتی که می‌خواهد بخندد باید بخندد. وقتی قرار است شمشیر بکشد باید شمشیر بکشد. برای من مساله این بود که وقتی ابراهیم بن مالک اشتر می‌خواهد دست به شمشیر ببرد، مرز بین حیات و نگاه انتقام‌جویانه را چطور حس کنم؟ توامان سعی من بر این بود که زندگی را جاری کنم. بازیگری مثل زندگی است. من و شما الان مقابل هم نشسته‌ایم. نوع ارتباط من با شما با نوع ارتباط شما با مدیران این روزنامه فرق می‌کند. در بازیگری در هر جایگاه و بخشی از قصه که وارد می‌شوی باید همرنگ آن فضا بشوی. وقتی می‌جنگی اگر قرار است یک سلحشور باشی باید یک سلحشور باشی. وقتی قرار است با همسرت حرف بزنی و بخندی یک شرایط دیگری دارد.

بازیگری یک نخ کلی دارد که هر حسی را به طور منفک به مثابه دانه تسبیح باید از آن عبور دهی. رسیدن به آن نخ که تمام این حس‌ها از آن می‌گذرد کار اصلی هر بازیگری است.

چند تا از فیلمنامه‌هایم تاریخی است. بحیرا قرار بود ساخته شود که نشد. ساحره کولی پس از فراز و نشیب‌های فراوان به مرحله ساخت نرسید. پرواز بر فراز آشیانه فاخته و ... همین سرنوشت را پیدا کرد. سه چهار تا فیلمنامه دیگر هم دارم. اینها یا پروداکشن پیچیده‌ای داشتند یا بنده مورد اعتماد نبوده‌ام. به هر نحوی زمینه ساختش فراهم نشده است. در حوزه بازیگری دوست دارم یک کار کمدی را تجربه کنم.

الان مشغول نگارش سریالی درباره حضرت ابوطالب هستم. پروداکشنش در حد و اندازه‌های سریال مختارنامه است.

تصویرسازی از فیلمنامه‌ای کامل

سریال مختارنامه یکی از پر بازیگرترین سریال‌هایی است که در تلویزیون کشور ما تولید شده است. تعدادی از این بازیگران نقش‌های اصلی را بازی می‌کنند و تعدادی از آنها نقش‌‌های حاشیه‌ای در حد سربازان یا مردم عادی شهر‌ها و روستاها را که به آنها در اصطلاح سیاهی‌لشکر می‌گویند. در مختارنامه شخصیت دوم وجود ندارد چون آنهایی که در روایت داستان نقش دارند در تاریخ تاثیرگذار بوده‌اند. هر چند در سریال مختارنامه در همه قسمت‌های آن حضور ندارند و به مقتضی داستان به آن وارد می‌شوند، وظیفه خود را به عنوان یک شخصیت دراماتیک یا تاریخی به نمایش می‌گذارند و بعد از قصه خارج می‌شوند. برخی از آنها امکان دارد در قسمت‌های بعدی به داستان وارد شوند و شاید هم دیگر لزومی به بازگشت آنها نباشد یا در سریال کشته شده باشند.

از شخصیت‌هایی که از ابتدا در مختارنامه بوده یا در اواسط داستان به آن پیوسته‌اند و همچنان به حیات دراماتیک خود در این سریال ادامه می‌دهند می‌توان به مختار (فریبرز عرب‌نیا)، ناریه (نسرین مقانلو)، عُمره (فریبا کوثری)، بن کامل (عنایت شفیعی)، کیان( رضا رویگری) و... اشاره کرد. اینها شخصیت‌هایی هستند که روایت مختارنامه به آنها نیازمند است. مختار که رکن اصلی داستان است و بقیه هم یا از دوستان و فرماندهان نزدیک او هستند یا افراد خانواده‌اش هستند و باید در اطرافش باشند. اما مختارنامه پر از شخصیت‌های تاثیرگذار است که هر چند شاید فقط در چند قسمت محدود حضور داشته باشند، اما از ذهن مخاطب پاک نمی‌شوند. از این شخصیت‌ها می‌توان به عموی مختار (اکبر زنجان‌پور)، والی کوفه (داوود رشیدی)، حنانه (گوهر خیراندیش)، جاریه (ماه‌چهره خلیلی)، سنان‌بن انس (زنده‌یاد رضا خندان)، جعفر دهقان (برادر عبدالله ابن زبیر)، بهنوش طباطبایی (عروس زبیریان) و... اشاره کرد. در کنار این شخصیت‌ها تعداد دیگری هم هستند که آنها هم همیشه در مختار نامه حضور ندارند، اما تاثیرگذاری‌شان در قصه و بر مخاطب آنقدر زیاد است که نمی‌توان حجم نقشی که ‌آنها بازی کرده‌اند را در نظر گرفت و بر اساس این مقدار آنها را درجه‌‌بندی کرد. از این شخصیت‌ها می‌توان به عبدالله بن زبیر (رضا کیانیان)، ابن‌زیاد (فرهاد اصلانی)، ابراهیم ابن مالک اشتر (حسن میرباقری) عمربن سعد (مهدی فخیم‌زاده)، محمد فیلی (شمر)، حَنفیه (محمدرضا شریفی‌نیا) و... اشاره کرد. وقتی شخصیت‌ها در فیلمنامه درست تعریف شوند و برای آنها جایگاه مشخصی در نظر گرفته شود، شخصیت‌های فرعی هم هویت پیدا می‌کنند. علاوه بر این وقتی برای این‌گونه شخصیت‌ها از حضور بازیگران کاربلد و زُبده استفاده می‌شود، نقش جان می‌یابد و برای بیننده جذابیت پیدا می‌کند و در ذهن او ماندگار می‌شود. رضا کیانیان و فرهاد اصلانی با بازی‌های درخشان خود در مختارنامه نشان دادند که می‌توانند از نقش‌های دوم، نقش‌های جاودانه بسازند. این بازیگران از همه تجربیات و خلاقیت خود برای بازی در نقش‌های عبدالله زبیر و ابن‌زیاد استفاده کردند.

فیلمنامه مختار، فیلمنامه‌ای است که بر پایه شخصیت‌پردازی و دیالوگ نوشته شده است. پردازش شخصیت‌ها به گونه‌ای است که اهمیت آنها بر اساس تاثیری که بر تاریخ داشته‌اند طراحی شده است. حتی شخصیت‌هایی هم که مابه‌ازای تاریخی ندارند، در سریال مختارنامه دارای جایگاه درستی هستند، به همین دلیل مخاطب آنها را باور می‌کند. داوود میرباقری در کارگردانی و بازی گرفتن از بازیگران در سریال مختارنامه سنگ تمام گذاشته است. آنچه باعث شده تا دست میرباقری در کارگردانی باز باشد، امکانات خوبی است که فیلمنامه در اختیار او گذاشته است؛ فیلمنامه‌ای که بر اساس تحقیقات گسترده توسط حسن میرباقری و محمد بیرانوند نوشته شده و داوود میرباقری بازنویسی نهایی را انجام داده است.