اشتغال؛ دغدغه دارندگان مدرک دکتری

این که بسیاری از دانش‌آموختگان دکتری در‌پی تدریس در دانشگاه‌ها هستند، از وجود پدیده جدیدی در نظام آموزش عالی خبر می‌دهد که تاکنون در دوره‌های کارشناسی شاهد آن بودیم، اما بتدریج دامنگیر مدرک دکتری شده است. این پدیده، بیکاری دانش‌آموختگان و متخصصان دانشگاهی است.

بنا به اظهارات وزیر علوم، سالانه یک‌ میلیون فارغ‌التحصیل در کشور متقاضی کار هستند. آمار نشان می‌دهد که 45‌ درصد بیکاران ایران را دانش‌آموختگان دانشگاهی تشکیل می‌دهند که این آمار نگران‌کننده است.

براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ‌85 حدود 2 ‌میلیون و 600‌ هزار شغل تخصصی قابل دسترسی برای فارغ‌التحصیلان دانشگاهی وجود داشته که در مقابل، در سال‌های اخیر خروجی از دانشگاه‌ها بیش از حد انتظار بوده است. همچنین افزایش مزمن تعداد فارغ‌التحصیلان و کمبود مشاغل مناسب، مشکلات زیادی را پدید آورده‌ است.

برخی کارشناسان می‌گویند که سهم بیکاران دانش‌آموخته در 5 سال گذشته نیز بشدت افزایش پیدا کرده است. بنا بر گزارش‌های رسمی، ایران در سال ۱۳۸۸ بیشتر از 3 میلیون و ۸۰۰ هزار نفر دانشجو داشته است که در دوره‌های مختلف تحصیل می‌کردند.

در چنین شرایطی، وزارت علوم در پی معرفی دانشجویان ایرانی مقیم خارج به دانشگاه‌های داخل و تشکیل بانک اطلاعات ویژه‌ای در این زمینه است. براساس اعلام اداره کل دانش‌آموختگان وزارت علوم، اداره اطلاع‌رسانی و راهنمایی و اشتغال دانش‌آموختگان وزارت علوم به کل دانشگاه‌های کشور حتی دانشگاه آزاد نامه‌نگاری کرده که در چه حوزه و رشته‌ای احتیاج به عضو هیات علمی دارند تا برای افرادی که از دانشگاه‌های خارج فارغ‌التحصیل می‌شوند، اشتغال‌یابی کند.

براساس گفت‌وگوی «جام‌جم» با برخی دانشجویان دکتری، مشکلات فارغ‌التحصیلان این دوره از بیکاری دانش‌آموختگان کارشناسی بسیار بیشتر است.

هما ـ م دانشجوی دکترای شیمی، در این باره می‌گوید: بسیاری از ما به روزهایی فکر می‌کنیم که مجبوریم با مدرک دکتری دنبال کار بگردیم، چرا که برای پیدا کردن شغل مناسب نمی‌توانیم کار یک لیسانسیه را انجام دهیم، اما وزارت علوم این‌طور پاسخ می‌دهد که کاریابی دکتری‌ها به آنان ربطی ندارد، پس با چه انگیزه‌ای این قدر درس می‌خوانیم، وقتی مطئنیم برای پیدا کردن شغل مناسب به هر کسی باید رو بیندازیم.

همایون ـ س هم که دانش‌آموخته دکترای ادبیات فارسی است، از اشتغال به کاری خبر می‌دهد که هیچ ارتباطی با مدرک دکتری او ندارد. او می‌گوید: من دبیر دبیرستان غیرانتفاعی هستم و برای گرفتن مدرک دکتری در این رشته خیلی زحمت کشیده‌ام، اما هنوز در حرفه‌ای مشغولم که از دوره کارشناسی در آن اشتغال دارم.

به گفته این دانش‌آموخته دکتری در بسیاری از کشورها کسانی که دوره دشوار دکتری را با زحمت می‌گذرانند برای تحقیق و تدریس در دانشگاه‌ها آماده می‌شوند، چرا که برای کار در بازار نیازی به دکتری نیست و با مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد حتی راحت‌تر می‌توان به آن پرداخت.

رضا عامری، مدیرکل دفتر نظارت و ارزیابی وزارت علوم، درباره بیکاری دانش‌آموختگان دکتری با تاکید بر این که هنوز جامعه ما به جذب هیات علمی در دانشگاه‌های مختلف از آزاد تا دولتی و پیام نور نیازمند است، توضیح می‌دهد: در بسیاری از دانشگاه‌ها با کمبود هیات علمی روبه‌رو هستیم و هنوز از اشباع صحبت کردن کمی زود است.

وی با تایید بیکاری دارندگان مدرک دکتری در برخی رشته‌ها مانند کشاورزی، علوم پایه و علوم انسانی می‌گوید: در حال حاضر مهم‌ترین چالش دانشگاه‌ها همین موضوع است، چرا که نسبت به استاندارد کشورهای منطقه یا کشورهای آسیایی در حال توسعه، میزان دانش‌آموختگان دکتری ما زیاد نیست، اما متاسفانه امکان جذب بسیار ضعیف است.

این مدیر وزارت علوم، ضعف یا نبود فعالیت بخش خصوصی کارآمد و منطبق با تکنولوژی و دانش روز را مهم‌ترین دلیل بیکاری این افراد می‌داند و اضافه می‌کند: در برخی رشته‌ها مانند کشاورزی فقط یک درصد دانشگاه رفته‌ها در این حوزه کار می‌کنند که نشان‌دهنده رویکرد سنتی و به دور از مکانیزاسیون و دانش روز در بخش کشاورزی ماست.

عامری همچنین اشتغال‌زایی برای دارندگان مدرک دکتری را وظیفه همه دستگاه‌ها می‌داند و می‌گوید: به نظر من معاونت نیروی انسانی ریاست جمهوری باید هرم نیروی کار را در جامعه اصلاح کند تا دست‌کم سهم نیروهای دانشگاه رفته و دارای مدارک تحصیلی عالی از استخدام‌ها و نیروی کار جامعه 20 تا30 درصد باشد. بنابراین ریشه این مشکل را باید فراتر از وزارت علوم دید.

در حال حاضر نگاهی به هرم نیروی کار جامعه، توازن اشتغال را تایید نمی‌کند، چرا که، در بسیاری از سازمان‌ها دارنده مدرک دکتری بر صندلی‌ای تکیه زده که از دوره لیسانس بر آن نشسته یا دارنده مدرک دکتری زیردست نیروی لیسانس کار می‌کند، چنین عارضه‌ای از وجود بیماری پنهان در مدیریت نیروی انسانی سازمان‌ها حکایت می‌کند.

دکتر مجید میرزاوزیر، ریاضیدان و عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره اظهارات معاون وزیر علوم و افزایش تقاضا برای تدریس در دانشگاه‌ها می‌گوید: با افزایش پذیرش دانشجو در این دوره تحصیلی به راحتی قابل پیش‌بینی بود که عده زیادی از دارندگان دکتری که امکانات شغلی مناسبی ندارند، متقاضی کار در دانشگاه‌ها شوند.

به گفته وی، این که بگوییم تب عضو هیات علمی شدن بالا رفته به کلیشه شبیه است، چرا که باید براساس نیروی موردنیاز جامعه مثلا در دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها ریاضیدان تربیت کرد.

این استاد دانشگاه، نظام آموزش را دارای تناقض دانسته و می‌‌افزاید: آموزش و پرورش با دانشگاه ارتباطی ندارد و دانشگاه با صنعت بی‌ارتباط است. ما متاسفانه نمی‌توانیم پیش از تربیت متخصص نیروی موردنیاز را بسنجیم.

به هر حال در صورت ادامه این روند، با وجود افزایش ظرفیت دانشگاه‌ها در دوره دکتری و تمایل دانشجویان به داشتن مدرک این دوره می‌توان پیش‌بینی کرد که مشکل بیکاری کسانی که مدرک دکتری به دست دارند، در آینده تشدید خواهد شد.

کتایون مصری / گروه جامعه