فاضلاب‌ های بی‌صاحب در حلقوم محیط ‌زیست

سرخه‌حصار هم پر از زباله است؛ رودی جاری درکانالی بزرگ که آبش به سیاهی می‌زند، می‌گویند سرخه‌حصار ادامه رودخانه جاجرود است و وقتی مسیر طولانی‌اش تا ری را طی می‌کند آنقدر فاضلاب درونش ریخته می‌شود که دیگر شباهتی به رودخانه ندارد. منصور یزدی، کارشناس جهاد کشاورزی ری حتی تعریف می‌کند تا یکی دو سال قبل آلودگی سرخه‌حصار به حدی بوده که انبوهی از سرنگ و گاهی جنین و دست و پاهای قطع شده‌ای که برخی بیمارستان‌ها داخل رودخانه می‌انداختند با امواج رود سرخه حصار بالا و پایین می‌شدند.

زمین‌های کشاورزی روستای امین‌آباد و قوچ حصار و درسون آباد هم بوی فاضلاب می‌دهند، می‌گویند پالایشگاه واقع در بالادست این زمین‌ها نفت خام را مستقیما درون قنات می‌ریزد و گرد و خاک‌های مضر کارخانه سیمان روی مزارع می‌نشیند درست روی زمین‌هایی که فاضلاب‌های متعفن جاری شده روی آنها منظره‌ای زشت با هوایی غیرقابل تنفس ایجاد کرده است. امین‌آباد، صالح‌آباد، تقی‌آباد، چشمه‌علی، عسکرآباد، ده‌خیر، قوچ‌حصار و درسون‌آباد همه گرفتار فاضلاب‌ها هستند؛ پسآب‌ها و پسماندهایی که مسوولان جهاد کشاورزی ری می‌گویند از البرز جنوبی سرچشمه می‌گیرند و پس از مخلوط شدن با فاضلاب‌های بین راه روی زمین‌های این منطقه جاری می‌شوند و آنقدر روی آن می‌مانند تا به دل خاک و عمق آب‌های زیرزمینی نفوذ کنند. این فاضلاب‌ها به حلقوم کشتزارها هم می‌روند درست آنجا که شاهی، گشنیز، شوید، اسفناج، کرفس، ترب، بادمجان، فلفل، گندم، جو، ذرت و غلاتی که بیشتر مردم تهران مشتری آن هستند، کاشته می‌شوند. کارشناسان جهاد کشاورزی می‌گویند وقتی چند سال قبل به خاطر آبیاری سبزیکاری‌ها با فاضلاب، وبا همه‌گیر شد جلوی آبیاری این زمین‌ها با فاضلاب گرفته شد و حالا هم اگر کشاورزی سبزی‌ها را با فاضلاب سیراب کند، هم جریمه می‌شود و هم از تسهیلاتی که به سایر کشاورزان داده می‌شود محروم می‌ماند. اما فاضلاب‌ها حالا به جای سبزیکاری‌ها پای مزارع گندم و جو و غلات می‌روند؛ محصولاتی که گفته می‌شود نسبت به عناصر مضر موجود در فاضلاب‌ها مقاوم هستند.

آب چشمه‌علی وقتی از زیر کوه می‌جوشد و روی سنگ‌های تاریخی محوطه جاری می‌شود پاک است همان‌طور که آب قنات امین‌آباد پاک است اما وقتی چند کیلومتری در نواحی مختلف روان می‌شوند آنقدر فاضلاب درونشان می‌ریزند که دیگر شباهتی به آب جوشیده از زمین ندارند. زمین‌های زراعی امین‌آباد بوی فاضلاب می‌دهد، گندمزارهای قوچ‌حصار و درسون‌آباد بوی فاضلاب می‌دهند، کشاورزان چشم انتظار تامین آب سالم مانده‌اند...

وزرات نیرو، مسوول تامین آب سالم برای کشاورزی است اما منابع آب محدود است و همان فاضلاب‌هایی که روزی مزارع ری را سیراب می‌کرد هم گهگاه برای تامین آب کشاورزی ورامین از مسیر اصلی‌شان منحرف می‌شوند؛ این را کارشناسان جهاد کشاورزی ری می‌گویند: ما پنج شش هزار کشاورز داریم که اگر آب مورد نیازشان را تامین نکنیم کشاورزی را رها می‌کنند و می‌روند، ما با چنگ و دندان کشاورزانمان را حفظ می‌کنیم، اگر اوضاع بهتر نشود باید فاتحه کشاورزی را بخوانیم .

فقط می‌دانیم فاضلاب‌ها از تهران به سمت ری سرازیر می‌شوند، فقط می‌دانیم آنچه که به سمت ری هجوم می‌آورد مخلوطی از فاضلاب‌های صنعتی و خانگی و بیمارستانی است، فقط می‌بینیم در مسیر آبراهه‌ها لوله‌های باریک و قطور زیادی هست که موذیانه فاضلاب‌های خانگی را به دست روان‌آب‌ها می‌سپارد اما نمی‌دانیم چرا وقتی زباله‌های نهر اسماعیل‌آباد شبیه کوهی متعفن می‌شود و شیرابه‌اش به خورد زمین‌های کشاورزی می‌رود یا وقتی کشتزارهای جنوب پایتخت با پسآب‌های صنعتی درگیر می‌شود نهادی دستش را به نشانه مسوولیت بالا نمی‌گیرد یا حتی وقتی نخاله‌های ساختمانی تا بیخ‌گوش گندمزارها و زمین‌های ذرت و جو پیش می‌آیند و تپه‌های سیمانی بدشکل دور مزارع می‌کشند صدای سازمانی به نشانه اعتراض بلند نمی‌شود؟

فاضلاب حتی اگر به زمین تحمیل شود یعنی عمدی در هدایتش روی خاک و آب وجود نداشته باشد تاثیرش را بر محیط می‌گذارد درست همانطور که تحقیقات انجام شده در سال 85 نشان می‌دهد خاک کشاورزی منطقه ری اسیدیته شده و به عناصر خطرناکی چون کادمیوم، نیکل و سرب آلوده است. البته قرار است زمین‌هایی که با آب‌های نامتعارف آبیاری می‌شوند مشمول زراعت جایگزین از جمله زراعت چوب شوند پس شاید بتوان به تولید محصولات کشاورزی سالم‌تر در آینده‌ای نزدیک امیدوار بود اما آیا زراعت جایگزین قادر است مشکل فاضلاب‌های بی‌متولی در تهران و آلودگی خاک و منابع آب در این مناطق را نیز حل کند؟

کشاورز اگر محصولش را با فاضلاب آبیاری می‌کند چاره‌ای ندارد چون نه می‌تواند کسب و کارش را ول کند و نه می‌تواند سودش را برای خرید آب سالم بسوزاند، مردم بالادست هم که فاضلاب‌هایشان روی زمین جاری می‌شود و جوی‌های کوچک و بزرگ را می‌پیماید تا در سراشیبی زمین به زمین‌های پست جنوب تهران برسد یا در مسیر به خورد آب‌های زیرزمینی برود هم تقصیری ندارند چون شبکه جمع‌آوری فاضلابی وجود ندارد که به آنها کمک کند. اما بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها مقصرند و ناظران و متولیان مقصرتر. می‌گویند مسوول ساماندهی فاضلاب‌های شهر تهران شرکت آب و فاضلاب است یعنی مسوولان این شرکت باید فاضلاب‌های خانگی و بیمارستانی و صنعتی را سر و سامان دهند تا مسیرشان به زمین‌های جنوب تهران نرسد، اما وقتی متولی کارش را درست انجام نمی‌دهد پیداست که ناظران و تذکردهندگانی چون سازمان محیط زیست و وزارت بهداشت یا شهرداری کاری از دستشان برنمی‌آید.

البته اداره کل محیط‌زیست استان تهران نتوانست در مقابل این موضعگیری ما از عملکردش دفاع کند چرا که علی اشرفی‌پور، رئیس این اداره کل پس از 2 هفته پیگیری خبرنگار ما در دسترس قرار نگرفت تا درباره فاضلاب‌ها و این‌که چه نهادی مسوول جمع‌آوری و سالم‌سازی آنها است توضیح دهد یا حتی بگوید او و همکارانش تاکنون برای بهتر شدن اوضاع چه تذکرات یا پیشنهاداتی به متولیان داده‌اند!

در این میان شهرداری تهران گویا تذکر داده و نسبت به آثار مخرب زیست‌محیطی فاضلاب‌های رها شده اعلام خطر کرده است چون محمدهادی حیدرزاده، مشاور زیست‌محیطی شهردار تهران و رئیس ستاد توسعه پایدار پایتخت در گفت‌وگو با «جام‌جم» توضیح می‌دهد که شهرداری تاکنون نسبت به اوضاع ناهنجاری که فاضلاب‌ها در جنوب تهران ایجاد کرده‌اند گزارشاتی تهیه و به محیط‌زیست استان و وزارت بهداشت ارائه کرده اما تاکنون نتیجه‌ای نداشته است. حیدرزاده می‌گوید متولی فاضلاب‌های تهران شرکت آب و فاضلاب است اما تا وقتی شبکه جمع‌آوری فاضلاب به‌طور کامل تکمیل نشود اوضاع به همین شکل باقی خواهد ماند، جالب است که برآورد او از زمان راه افتادن این شبکه فاضلاب تا 60 سال دیگر است !

60 سال حتما زمان زیادی است چون ممکن است تا آن زمان دیگر شبکه فاضلاب نوشداروی بعد از مرگ سهراب شود و وقتی از آن بهره‌برداری شود که فاضلاب‌ها چیزی از محیط باقی نگذاشته باشند اما با این وجود هنوز هم مسوولان و کارشناسانی هستند که به خاطر وجود فاضلاب‌هایی که به حلقوم محیط زیست می‌روند به حال مردم و طبیعت دل بسوزانند. رسول خادم، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران از این دسته مسوولان است که در یکی از جلسات این شورا موضوع سخنرانی‌اش را به سفره‌های آب زیرزمینی که با فاضلاب‌ها تهدید می‌شوند، اختصاص داد. خادم می‌گوید وزیر بهداشت نامه‌های محرمانه‌ای در مورد آلودگی مزارع صیفی‌جات جنوب شهر تهران به فاضلاب و خطرات ناشی از آن نوشته اما وضعیت فاضلاب‌ها بخصوص با پیشرفت کند ساخت تصفیه‌خانه فاضلاب جنوب تهران که به گمان ما بیشتر از 50 سال طول می‌کشد همچنان نگران‌کننده است.

هشدار این عضو شورای شهر تهران بجاست چون طبق قانون 45 درصد جمعیت شهری تهران در پایان برنامه چهارم توسعه باید تحت پوشش شبکه فاضلاب قرار می‌گرفتند اما حالا با پایان این مهلت قانونی این رقم حتی به نصف نیز نرسیده تا آنجا که شرکت آب و فاضلاب تهران نیز تایید می‌کند که از 20 مدول(گروه، حلقه) مورد نیاز تنها 6 مدول برای جمع‌آوری فاضلاب‌های تهران ساخته شده است؛ و مثل همیشه کمبود بودجه و تامین نشدن اعتبار بهترین توجیه برای عقب‌ ماندن کارها.

پس وجود فاضلاب‌های رها شده که به ناچار به سفره‌های آب زیرزمینی، چاه‌ها و روان‌آب‌ها تحمیل می‌شوند حتمی است حتی جالب این‌که کاظم ندافی، مدیرکل سلامت محیط و کار وزارت بهداشت گفته است آبیاری سبزیکاری‌های جنوب تهران با فاضلاب انسانی را تکذیب نمی‌کند اما این نوع آبیاری باعث رشد سریع و غنی‌تر شدن سبزی و محصولات کشاورزی از نظر املاح و ویتامین‌ها شده است! اما آیا پرویتامین شدن محصولات کشاورزی می‌تواند توجیه خوبی برای آلودگی محیط باشد؟

پرویز کردوانی، کارشناس محیط‌زیست اما نظر دیگری دارد چون معتقد است که ورود فاضلاب‌ها به محیط آنقدر زیاد است که چاه‌های آب تهران نیز دست نخورده نمانده‌اند و آنهایی که فکر می‌کنند انجام کشاورزی با آب چاه بهتر از کار با فاضلاب است اشتباه می‌کنند چون عمق چاه‌های تهران کم است و به خاطر جذبی بودن خیلی سریع آلوده می‌شوند. کردوانی می‌گوید بهترین چاه آب تهران در منطقه میدان امام خمینی قرار دارد که به علت رسوبی بودن، فاضلاب به آن نفوذ نمی‌کند اما از این چاه گذشته بیشتر چاه‌های آب تهران به فاضلاب آلوده‌اند. پس وضعیت جنوب تهران واقعا بحرانی است حتی اگر عده‌ای نخواهند باورش کنند، امروز زمین‌های امین‌آباد، تقی‌آباد، صالح‌آباد، درسون‌آباد، قوچ‌حصار و خیلی جاهای دیگر در جنوب تهران بوی فاضلاب می‌دهد. سفره‌های آب زیر زمینی را هم که ما نمی‌بینیم اما آنها هم حتما از فاضلاب لبریز شده‌اند.