دیدار با تاریخ موسیقی ایران

در ابتدای سالن، ویترینی قرار دارد که مجموعه‌ای زیبا از وسایل شخصی صبا مانند دفتر یادداشت‌های شخصی او و شعرهایی را که به خط خوش استاد بر سینه کاغذ نقش بسته به نمایش می‌گذارد. لکه‌های زرد روی دفتر یادداشت و ناخوانا بودن برخی شعرها و نوشته‌ها حکایت از گذر ایام عمر دارد. عینک و قلم و دوات، بنچاق قدیمی ‌(1316 قمری) منزل استاد که امروز به موزه صبا تبدیل شده است، کت و شلوار رسمی‌ او و یک ماسک گچی از صورت این هنرمند، برخی دیگر از وسایل این موزه را تشکیل داده‌اند. در میانه سالن، عکس‌هایی از دوره‌های مختلف زندگی ابوالحسن‌خان صبا در معرض دید گذاشته شده است. این عکس‌ها که از دوره کودکی و نوجوانی تا بزرگسالی وی را در برگرفته‌اند، در واقع برش‌هایی از برهه‌های متفاوت و پر‌فراز‌و‌نشیب زندگی استاد را رقم زده‌ است.

حمید رضا شبابی، مدیر موزه صبا درباره بخش‌های این مجموعه می‌گوید: بخشی از موزه به تصاویر، لوازم شخصی استاد و اسناد و نامه‌های اداری و مکاتبات شخصی او اختصاص یافته است. قسمت دوم نیز مشتمل بر مجموعه سازهای موزه است که از منظر قدمت و ارزش، کم‌نظیر هستند. قسمت سوم و پایانی موزه هم به مجموعه یادگارهای خانم اسفندیاری کوه نور، همسر استاد صبا که دختر عموی نیما یوشیج بوده است، تعلق دارد. با چنین بخش‌هایی است که این موزه به پاره‌ای گرانبها از تاریخ موسیقی ایران تبدیل می‌شود.

با نگاه به مجموعه یادگارهای باقی ‌مانده از خانم صبا می‌توان دریافت که او تنها همسر یک هنرمند نبوده و خود نیز در حیطه هنر فعالیت‌های بسیاری داشته است. خانم صبا اولین زنی است که در ایران به نگارش دستور صنایع‌دستی و خیاطی پرداخته و هنرهای دستی از جمله خیاطی و گلدوزی را علاوه بر مدون کردن در قالب کتاب، تدریس نیز می‌کرده است. بخش مجموعه خانم صبا به 90 عروسک اختصاص دارد که لباس اقوام مختلف ایران را پوشیده‌اند؛ لباس‌هایی که بر اساس تحقیق و تفحص این خانم پژوهشگر و به وسیله خود او بر تن این عروسک‌ها دوخته شده است. لباس‌ها به مردم مناطق گوناگون کشور از جمله خراسان، قم، یزد، بندرعباس، گیلان، کردستان، ترکمن صحرا و... تعلق دارد. به گفته شبابی، مجموعه خانم صبا به نوعی اولین مجموعه کامل مردم‌شناسی در ایران به شمار می‌رود.

با گشت و گذاری اجمالی در موزه صبا، کنجکاو می‌شوم تا درباره تاریخ دقیق شکل‌گیری این مجموعه نیز چیزهایی بدانم. شبابی در این زمینه نیز به کمکمان می‌آید و می‌گوید: منزل صبا برای نخستین‌بار در آبان سال 1353 به عنوان موزه افتتاح شد؛ اگرچه چند سال پیش از آن توسط وزارت فرهنگ و هنر از ورثه صبا خریداری شده بود. وسایل صبا نیز بعدها توسط همسر او به موزه اهدا شد. البته درمیان این وسایل اهدایی، تعدادی از نت‌های زنده‌یاد فرامرز پایور نیز به چشم می‌خورند که شاگردان استاد پایور به موزه صبا اهدا کرده‌اند. در دهه 50 خورشیدی که خانه صبا به عنوان موزه شکل گرفت، بخشی به نام عروسک‌های خانم صبا وجود نداشت. این قسمت بعدها تشکیل شد.

در زیرزمینی که بیشتر به حوضخانه‌های قدیمی‌ شبیه است، با حمیدرضا شبابی، مدیر موزه به گفت‌وگو می‌نشینیم. او از این مکان دنج به عنوان محل برپایی مستر کلاس‌های مکتب صبا نام می‌برد و می‌گوید: اینجا طی سال‌های گذشته محلی برای تدریس استادان بزرگی چون علی اکبر شهنازی، غلامحسین بنان، علی تجویدی، فرامرز پایور، علی اصغر بهاری، احمد عبادی و... بوده است. این استادان به شاگردانی که از معلومات موسیقی خوبی برخوردار بودند و از مراحل ابتدایی فراتر رفته بودند، به آموزش اصول موسیقی می‌پرداختند. به طوری که امروز، بسیاری از افراد مشهور را می‌توان نام برد که زمانی شاگرد همین کلاس‌ها بوده‌اند.

به گفته شبابی، موزه صبا از نظر کمی ‌با دیگر مجموعه‌های مشابه قابل مقایسه نیست. این موزه در مجموع 230 متر مربع است؛ هرچند این مقیاس از ارزش‌های موزه نمی‌کاهد. اما نکته‌ای که موزه صبا را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌سازد، این است که موزه صبا برای اهالی و دوستداران موسیقی ساخته شده است. از طرف دیگر، تنها موزه‌ای است که درباره سازها اطلاعات جامع و کاملی به بازدیدکنندگان می‌دهد.

صلاه ظهری که در موزه صبا ساعتی به گفت‌وگو با حمیدرضا شبابی، مدیر موزه مشغول هستیم، بازدیدکننده‌ای برای تماشا به این مکان نمی‌آید. از او درباره وضعیت بازدیدکنندگان موزه می‌پرسیم. او بازدیدکنندگان را به چند‌دسته تقسیم می‌کند و می‌گوید: یک گروه افرادی هستند که با داشتن اطلاعات اجمالی وارد موزه می‌شوند و باقی معلومات خود را با بازدید از آثار موزه تکمیل می‌کنند. یک بخش دیگر از مخاطبان موزه به دیدن عروسک‌های اقوام مختلف می‌آیند و این بخش برایشان در قیاس با دیگر بخش‌ها از جذابیت بیشتری برخوردار است. البته این در‌راستای رسالت موزه است که سطح اطلاعات عمومی ‌بازدیدکنندگان را ارتقا بخشد. در میان بازدیدکنندگان، البته دانشجویان دانشگاه‌های موسیقی هم هستند که هرازگاه برای تکمیل پایان‌نامه‌های دانشجویی به موزه مراجعه می‌کنند.

از آنجا که موزه‌ها همواره مکانی برای جلب جهانگردها هستند، این پرسش پیش می‌آید که موزه‌صبا هرسال میزبان چند بازدیدکننده خارجی است؟ شبابی در این باره توضیح می‌دهد: گردشگران خارجی گهگاه از این موزه بازدید می‌کنند. اغلب این مخاطبان خارجی از اطلاعات خوبی درباره موسیقی ایران برخوردارند، ولی پای‌صحبت هر کدام که می‌نشینید، اعتراف می‌کنند که موزه صبا و کندوکاو درباره یک عمر فعالیت‌های او، برایشان جالب بوده است.

‌ وقتی مقابل تصویر استاد صبا می‌ایستم، یاد یک مثل قدیمی‌ می‌افتم که می‌گوید: هیچ‌کس استاد نمی‌شود مگر این که 40 استاد را تا گور مشایعت کند. یاد حرف‌های استادانی که طی سال‌های گذشته به بهانه گفت‌وگو پای صحبت‌هایشان می‌نشستم، می‌افتم که اغلب آنها متفق‌القول درباره ابوالحسن‌خان صبا بر این باور بوده‌اند که او مهم‌ترین کار در زمینه موسیقی را انجام داد و آن ایجاد پلی میان زمان قدیم و جدید بوده است. صبا اکثر استادان قدیمی‌ را دیده و از 5 سالگی به واسطه شرایط خانواده که همگی هنرمند و هنردوست بوده‌اند، از محضر استادان بزرگ موسیقی بهره‌مند شده بود.

از سوی دیگر صبا شاگرد کمال‌الملک و از نزدیک‌ترین دوستان ایرج میرزا، شهریار و استاد حسین بهزاد بود و صرف‌نظر از مهارت در وادی موسیقی، دستی هم در هنرهایی چون شاعری، مجسمه‌سازی، نقاشی و خطاطی داشت. تعداد شاگردانی که از رهگذر مکتب صبا به جامعه موسیقی ورود پیدا کردند و هریک امروز برای خود صاحب آوازه‌ای هستند، بسیار است که از میان آنان می‌توان به مهدی خالدی، حبیب‌الله بدیعی، همایون خرم، حسین دهلوی، فرهاد فخرالدینی و... اشاره کرد. شاگردانی که بعدها استادان بزرگی شدند و هریک اصول و مبانی مکتب صبا را به شاگردانشان منتقل کردند.

بعد از بازدید از موزه صبا، ساعت از 2 بعدازظهر گذشته که موزه را ترک می‌کنیم؛ خانه‌ای که نبش بن‌بست صبا در خیابان ظهیرالاسلام در میان تعداد زیادی فروشگاه و مغازه کاغذفروشی همچنان پابرجاست و یادآور مردی است که موسیقی اصیل ایرانی وامدار خدمات ارزنده اوست.