گردش قلم در دنیای رنگی حروف

مطمئنا وقتی حرف از خوشنویسی به میان می‌آید، بسیاری یک مفهوم واحد را در نظر می‌گیرند که شاید تعبیر درستی از این هنر با تمام شاخه‌ها و زیرشاخه‌هایش نباشد. بله همان طور که شما گفتید خوشنویسی ایرانی با آن چیزی که در جهان عرب وجود دارد، کمی متفاوت است. نستعلیق که خاستگاهش ایران است را شاید بتوان اوج نگاه متفاوت ایرانیان به مفهومی به نام خوشنویسی دانست. ایرانیانی که سعدی داشته‌اند و حافظ، مطمئنا نوع برخوردشان با هنری که رابطه مستقیمی با شعر و شعور دارد، متفاوت است. در تمامی جهان آن چیزی که از هنرمندان خوشنویس ایرانی به چشم می‌خورد، نوعی کرشمه‌های خاص را در بر می‌گیرد که آن را متفاوت از نمونه‌های مشابه خود می‌سازد.

هم در اجرا هم در محتوا. نستعلیق ایرانی تفاوت‌های بارز این هنر را با نمونه عربی خود نشان می‌دهد، اما باید در همین ابتدا بگویم که با آن که ما نگاه ریزبینانه‌تری نسبت به این هنر در مقابل کشورهای عربی و شاید ترک داشته‌ایم، اما آنان از ما پویاتر و موفق‌تر بوده‌اند.

خوشنویسی در آن کشورها ارج و قرب بیشتری دارد و مورد حمایت گسترده‌تری قرار می‌گیرد. جشنواره‌های متعدی که این روزها در کشورهای عربی برگزار می‌شود، نوعی ارج گذاردن به هنر خوشنویسی است. حتی حرکت‌هایی که چند سالی است در زمینه نقاشیخط آغاز کرده‌اند و از همه جای دنیا هنرمندان این حوزه را برای برپایی نمایشگاه‌های متعدد دعوت می‌کنند، نشان می‌دهد که خوشنویسی در این کشورها به نوعی جلوتر از ماست.

ما به طور کلی نمی‌توانیم بگوییم که کشور خاصی خاستگاه نقاشیخط بوده است؛ چه ایران و چه کشورهای دیگر. اصولا هنر‌هایی همچون خوشنویسی که به نوعی اشتراک جغرافیایی در اجرا دارند، این طور هستند. اکنون نزدیک به 5 دهه است که نقاشیخط در ایران و کشورهای دیگر به کار برده می‌شود و در هر جایی هنرمندان مشی و مسلک خاصی برای اجرای این هنر به کار برده‌اند. به نظر من در مورد تعریف نقاشیخط باید یک نکته را از یاد نبرد که این شاخه از خوشنویسی در واقع نوعی نگاه خوشنویس است که می‌تواند حروف و کلمات را به این شکل و شمایل در بیاورد. اصلا هیچ شخص و کشوری نمی‌تواند بگوید که نقاشیخط اختراع ماست. این امر دقیقا مثل خوشنویسی کلاسیک می‌ماند که هر هنرمندی آمد، به حد خودش کار کرد و طرح و شیوه‌ای نو درانداخت. مثلا در دوره‌ای هنرمند خوشنویسی آمد و دور خط را بیشتر سیاه کرد و خطاط دیگری آمد دور خط را کمتر کرد و کشیده‌هایش را بلندتر گرفت. نقاشیخط هم همین است و هر کسی نسبت به نگاه خویش می‌آید و آن را تغییر می‌دهد. برای همین نمی‌توان در مورد نقاشیخط هم حکم کلی داد.

به نظرم کار کردن در حوزه نقاشیخط خیلی کار مشکلی است که حتی به نوعی از خوشنویسی کلاسیک هم سخت‌تر است. کسی که در این حوزه کار می‌کند، باید تمام رمز، رموز و ریزه‌کاری‌های خوشنویسی را فراگرفته باشد و بعد نقاشیخط را انجام بدهد. البته یادمان نرود که 30 تا 40 سال وقت می‌خواهد تا کسی در زمینه خط کلاسیک بتواند استاد شود و کارش قابل قبول شود. الان نقاشیخط جایگاه خوبی پیدا کرده است. همین که جوان‌هایی هستند که کارشان بد نیست و شاید بتوان گفت بهتر هم خواهند شد، یعنی این که نقاشیخط جایگاه خودش را پیدا کرده است. اکنون نقاشیخط در دنیا موقعیت خیلی خوبی پیدا کرده است که نشانه خوبی برای آینده هنر خوشنویسی به شمار می‌رود.

جلوگیری که خیر. یک موقعی ما 20 سال پیش کار می‌کردیم و این هنر طرفداران خاص خودش را داشت که امروز نیز همان میزان علاقمند دارد. البته نمی‌توان انکار کرد که خوشنویسی کلاسیک مخاطبانش کمتر شده است و در مقابل هنر نقاشیخط کیفیت و مخاطبان بیشتری دارد. به نظرم همین امر باعث رشد و پایداری خوشنویسی کلاسیک هم می‌شود و از کمرنگ‌تر شدن این هنر جلوگیری می‌کند. چون بالاخره وقتی توجه‌ها جلب می‌شود، خوشنویس می‌آید خط را پرورش می‌دهد و به روزتر می‌کند. خود این امر باعث بها دادن به این هنر می‌شود. جالب این است که نقاشیخط به نوعی هرکسی را جذب نمی‌کند. به عنوان مثال برخی که به زبانی این کاره نیستند، یکی دو بار آثاری در این زمینه خلق می‌کنند و سپس این شاخه هنری را کنار می‌گذارند، چرا که واقعا نقاشیخط کار مشقت‌باری است. هنری است که هنرمند باید سال‌ها کار کند تا نامش بدون امضا کنار اثر هم شناخته شود.

من خودم این نوع کار را نمی‌پسندم. من سال‌ها قبل زمانی کتابت نهج‌البلاغه را کار کردم و در آن از نقش مرغ عشق که در مضامین عرفانی ما سابقه طولانی دارد، بهره بردم. با این حال در هیچ جای دیگر عناصری شبیه به آن را به کار نبردم، اما اگر کسی بیاید نقاشی بکشد و چند خط خوشنویسی بگذارد کنارش، کار درستی نیست. به نظر من این کار صحیح نیست که کسی نقاشی بکشد و خطی کنارش باشد که به آن نقاشیخط گفته شود، خیلی جذابیت ندارد. این راه را برعکس رفتن است. اصلا می‌دانید به نظر من حضور نقاشان در حوزه خوشنویسی پسندیده نیست.

اگر پایه و اساس کارشان خط باشد، خیلی هم خوب است. حتی ما این امر را می‌توانیم در مورد برخی از نقاشان سقاخانه‌ای هم ببینیم که در همان زمان هم جامعه هنری این موضوع را پس زد و بجز یکی دو نقاش؛ دیگران در این امر موفق نبودند.

من در طول چندیدن دهه کار هنری‌ام هنوز کار سفارشی نکرده‌ام. البته این حرف شما را قبول دارم که تب بازار، نوع نگاه هنرمند را نیز تغییر می‌دهد. بالاخره آدم بعد از سال‌ها کار هنری می‌تواند به راحتی بفهمد که سلیقه بازار چگونه است. خیلی وقت‌ها در بسیاری از کشورهای عربی به من پیشنهاد‌های نجومی برای خلق یک کار سفارشی داده می‌شود که هرگز آن را قبول نمی‌کنم. البته این واقعیتی غیرقابل انکار است که اکنون در کشورهای اطراف ایران در حال رخ دادن است. به عنوان مثال به من گفتند همین کار باغ ملکوت را در یکی از کشورهای عربی بیاور و ما هر قیمتی که شما بگذارید، می‌خریم. من ولی کار درجه یک خودم را به دیگر کشورهای نبردم، چون فکر می‌کنم که این بخشی از هنر معاصر کشور است که باید به نام ایران در جهان عرضه شود. می‌دانید یکی از دلایلی که اکنون این جریان نادرست راه افتاده است، چیست؟

دقیقا و بخشی از آن نیز برمی‌گردد به حضور منتقدان هنری. شما که خود سال‌ها در این زمینه کار کرده‌اید، این موضوع را بهتر از من می‌دانید. در حال حاضر بجز چند نفر، ما منتقد درست و حسابی در کشور نداریم. همه جای دنیا این منتقدان هستند که راه و روش را به هنرمندان نشان می‌دهند. جالب است که من چندی پیش نمایشگاهی در فرهنگسرای نیاوران برپا کردم که حتی یک نفر در مورد آن نقدی ننوشت. خب این می‌شود عاقبت هنری مثل خوشنویسی. تازه اگر کسی هم بخواهد در این زمینه نقد کند، چون ادبیات کار را نمی‌داند، نه تنها خدمتی به هنر نمی‌کند که صدمه هم می‌زند.

شما من را سال‌هاست می‌شناسید و می‌دانید که من عضو هیچ انجمن و صنفی نبوده و نیستم. ولیکن همان‌طور که گفتید، خوشنویسان در کل خیلی مشکل دارند. مثلا یکی از هنرمندان با من تماس می‌گیرد که فلانی چنین چیزی گفته است و فلان و بهمان. ولی من می‌گویم که از هیچ چیز اطلاع ندارم. هنرمند باید بنشیند و کارش را انجام دهد. من قضاوت نمی‌کنم که چه کار کردم، هنرم باید به قضاوت من بنشیند. اینجور که من می‌بینم وضعیت خوشنویسی هر روز بدتر از دیروز می‌شود. یک موقع 2 تا دسته و گروه بودند و الان 40 گروه شده‌اند. البته بازهم می‌گویم که همه‌شان باید با کار خودشان را ثابت کنند نه با حرف. به نظرم جمع‌کردن هنرمندان در کنار هم خیلی مشکل است. برخی که این وسط نه هنرمند هستند و نه هنردوست، به جای این که بنشینند و کارشان را عرضه کنند، به دنبال جنجال هستند. هنر خوشنویسی هنر ریاضت‌کشیدن است نه هنر جنجال و... .

نکته خوبی است. حقیقتش را بخواهید در برخی از کارها این شکلی می‌توان رگه‌هایی از هنر را مشاهده کرد، ولی اکثر آنها تاریخ مصرف دارند. مثلا به طور اتفاقی یک کاری درست می‌کنند. همان طور که شما گفتید یکی می‌آید به بوم رنگ می‌پاشد و وقتی که این را انجام می‌دهد، نمی‌داند این کار باید با حساب کتاب انجام شود. ولی در کل اگر بخواهیم با دیدی کلان به موضوع نگاه کنیم، می‌بینیم چنین آثاری ماندگار نخواهند بود، مگر کسانی که کارشان نوآوری دارد. البته در حوزه نقاشیخط به عنوان شاخه‌ای از خوشنویسی، برخی با این تعریف می‌خواهند زود هنرمند شوند. مثلا عده‌ای می‌خواهند با ترکیب‌های جدیدی مثل تایپوگرافی که در این حوزه درآورده‌اند، ادعای نو بودن می‌کنند. ولی آدم وقتی خوب دقت می‌کند، می‌بیند که بیشترشان کپی و تقلیدی است.

خب همان طور که عرض کردم این امر مدیریت هنری می‌خواهد. مثلا باید خوشنویسی امروز ایران مدیریت و راهبری شود. خوشنویسی کلاسیک و نقاشیخط به واسطه این که هردو مکمل هم هستند نیز به یک میزان مورد توجه قرار می‌گیرند. هنرمندی که استعداد رنگ و فرم را دارد برود دنبال نقاشیخط و دیگری نه همان خوشنویسی کلاسیک را برگزیند. نگاه سختی وجود دارد که برخی می‌گویند خطاطی تنها این است که با مرکب مشکی روی کاغذ سفید صاف بنویسی. به آنان نمی‌توان خرده گرفت، چون دلشان برای هنر خوشنویسی می‌سوزد و البته دفاع از آن را خوب بلد نیستند، اما اگر کسی می‌آید در کار نقاشیخط، باید رنگ را بشناسد تا اثری را که عرضه می‌کند،در شان خوشنویسی قرار گیرد. ببینید من اینقدر که موزه‌های اروپایی رفتم و نقاشی نگاه کردم شاید خط ندیده‌ام. کارهای روی دیوار موزه لوور پاریس را چند بار دیدم. بسیاری که من را آنجا می‌دیدند به من می‌گفتند مگر تو نقاشی که به موزه‌های نقاشی می‌روی و من هم می‌گفتم هر هنرمندی که می‌خواهد نقاشیخط کار کند باید اصول و زیربنای نقاشی را بداند. هنرمند باید بداند که هنر در دنیا چه رشدی پیدا کرده و به کجا رسیده است. هنر معاصر امروز و خوشنویسی که حالا ما اینقدر می‌گوییم تقدس دارد را باید جوری ارائه کنیم تا جذابیت پیدا کند و جهانی شود.

بله. در جهان عرب خیلی به خوشنویسی بها داده می‌شود. البته این را نیز باید بگویم که در این کشورها علاقه‌مند به خوشنویسی هم زیاد است. این رابطه متقابل باعث می‌شود که مسوولان هم به خوشنویسی بها دهند. ولی باید اذعان کرد که به نوعی نقاشیخط دارد جای نقاشی را در جهان هنر می‌گیرد. شاید به عنوان شاخه‌ای از نقاشی یا شاخه‌ای از خوشنویسی. در هر صورت استقبال از این هنر آنقدر زیاد شده است که همان طور که در ابتدای این بحث هم به آن اشاره شد حراج‌های منطقه را در دست خود گرفته است. اصلا نگاه کنید که در همین حراجی‌ها فروش بزرگ متعلق به چه تابلوهایی بوده است. نقاشیخط راه خودش را پیدا کرده است. البته اگر حمایت شود می‌توان امیدوار بود که این هنر، هم اصولی و هم علمی پیش برود.