توسعه‌پایدار ‌و ‌گردشگری

آرام‌آرام دنیا تغییر کرد، با هر تحولی که ایجاد می‌شد سرعت تغییرات رشد بیشتری می‌یافت آرام‌آرام دودکش کارخانه‌های صنعتی بیشتر و بیشتر شد و محصولات جدید روانه بازارها شدند. در این بین آرام‌آرام سرعت جابه‌جایی و سفر در جوامع بشری نیز روبه فزونی گذاشت، چرا که تسهیلات سفر بیش از گذشته فراهم شده بود. لوکوموتیوهای راه‌آهن سال 1825 در انگلستان شروع به جابه‌جایی مسافران کردند که خود تحولی بزرگ محسوب می‌شد. هم امنیت بیشتر مسافران را تضمین می‌کرد، هم خستگی کمتری به همراه داشت و هم این‌که موجب صرفه‌جویی قابل‌ملاحظه‌ای در هزینه‌ها شده بود. در همین زمان نظام حمل و نقل دریایی که سابقه آن به بیش از 400سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گشت با ورود فناوری‌های جدید جان تازه‌ای گرفت.

بررسی تحولات جامعه انسانی بیانگر آن است که تغییر ساختار نظام حمل و نقل مهم‌ترین تاثیر را بر افزایش سفرها داشته است تا جایی که وقتی هنری فورد در سال 1908 توانست نخستین خودروی تولید انبوه خود را به بازار عرضه کند، این سیر تحولات فزونی گرفت و دنیا بیش از گذشته به هم دوخته شد و آنگاه در دهه دوم قرن 20، با آغاز به کار سیستم حمل و نقل هوایی رویای دیرینه بشر برای پرواز به آسمان‌ها از مرز رویا گذشت و جامه واقعیت پوشید و امروز سرانجام جامعه انسانی به جایی رسیده است که انتظار می‌رود تا کمتر از یک دهه دیگر مسافرت‌های فضایی با تقاضای بیشتری وارد سبد نیازهای جهانگردان و ماجراجویان شود.

نظام اقتصادی جوامع، همواره تابعی از سبک زندگی و الگوهای حاکم بر زندگی انسان‌ها بوده است. به عنوان مثال در عصر کشاورزی تعامل‌های اقتصادی جوامع بیش از هر چیز از نظام فئودالی، تولید محصولات کشاورزی و... سرچشمه می‌گرفت و آرام‌آرام همراه با تحولات اجتماعی ـ تکنولوژیک الگوهای اقتصادی نیز تغییر پیدا کرد. برهمین اساس، امروز شاهد آنیم که با گسترش فضاهای ارتباطی و اطلاعاتی، مسافرت‌ در شکل‌های مختلف آن اعم از تجاری، تفریحی، طبیعت‌گردی، فرهنگی، ورزشی، صنعتی و... در جوامع مختلف فراگیر شده است؛ آمارها نیز موید همین نکته است. براساس آخرین اعلام سازمان جهانی گردشگری در سال 2010بیش از یک میلیارد و 100 میلیون گردشگر خارجی از مناطق مختلف دنیا دیدن کرده‌اند.

آمارهای منتشر شده در همین ارتباط بیانگر آن است که هم‌اکنون 10درصد تولید ناخالص داخلی کشورهای جهان و همچنین 10درصد اشتغال ایجاد شده در دنیا حاصل ارزش‌افزوده بخش گردشگری است. به عبارت بهتر، اگر بخواهیم این نکته را با یک شاخص آماری دیگر بیان کنیم، می‌توانیم بگوییم 11درصد درآمد کل جهان هم‌اکنون از بخش گردشگری حاصل می‌شود. اقتصاد گردشگری، این روزها چشم‌های بیشتری را به خود معطوف کرده است. به عنوان مثال آمارها نشان می‌دهد که جام‌جهانی 2006 آلمان برای این کشور در مدت یک ماه برگزاری بیش از 6 میلیارد دلار سود ایجاد کرده است که حجم مهمی از این سود، حاصل حضور گردشگران طی مسابقات بوده است، این رقم در ارتباط با میزبانی آفریقای جنوبی 21/3 میلیارد رند (واحد پولی آفریقای جنوبی) برآورد شده که رقم بسیار کلانی است. ضمن این‌که آمارها نشان می‌دهد در مدت زمان برگزاری این مسابقات بیش از 3میلیون گردشگر به آفریقای جنوبی سفر کرده‌اند که همین امر علاوه بر 160هزار فرصت شغلی که ایجاد کرده، باعت تقویت زیرساخت‌های ارتباطی آفریقای جنوبی شده است که از جمله می‌توان به تجهیز فرودگاه‌های این کشور اشاره کرد.

موضوع حتی فراتر از این است، چرا که در این میان تنها سودآوری اقتصادی مطرح نیست. کشورها در کنار سودآوری اقتصادی که از جذب گردشگر برای خود ایجاد می‌کنند، می‌توانند فرهنگ، آداب، ارزش‌ها و سنن خود را نیز ترویج کنند.

توسعه پایدار یا توسعه موزون یعنی هر یک از بخش‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و زیست‌محیطی در جایگاه خود و متناسب با وزن اجتماعی‌شان مورد توجه قرار ‌گیرند و رشد کمی و کیفی پیدا ‌کنند. بشر تاکنون دوره‌های مختلف رشد را پشت سر گذاشته است که در این بین بیشترین توجه جوامع، بیشتر از این‌که معطوف به رشد شاخص‌های کیفی باشد به سمت شاخص‌های کمی بوده و به همین سبب جامعه انسانی با عوارض متعددی در عرصه محیط‌زیست، فرهنگ و رشدهای نامتوازن روبه‌رو شده است و وجه تمایز توسعه پایدار با سایر نگاه‌های توسعه‌ای در همین توجه به کیفیت توسعه نهفته است.

عرصه جهانگردی هم‌اکنون زیرساخت‌های لازم برای این سبک از توسعه را فراهم آورده است. توسعه شکل‌های مختلف حمل و نقل نیز امکانی فراهم ساخته که هر روز بر حجم سفرها در نقاط مختلف جهان افزوده شود، از سوی دیگر رشد رفاه جوامع شهری هم باعث شده که مازاد عمده‌ای از درآمدهای شهرنشینان در بخش گردشگردی صرف شود و نیاز جدیدی با عنوان نیاز به سفر وارد سبد هزینه خانوار گردد.

اگر با نگاه توسعه پایدار به موضوع جهانگردی و گردشگری نظر کنیم، این امر از وجوه دیگری نیز حائز اهمیت است. از جمله این‌که جهانگردی می‌تواند به بازتوزیع درآمد بین اقشار مختلف در جوامع شهری و روستایی کمک کند و حتی می‌تواند به کاهش فاصله طبقاتی بین جوامع مختلف شهری و روستایی بینجامد.

از زاویه نگاه توسعه پایدار، صنعت جهانگردی به جهت سلامت و انطباق با محیط‌زیست نیز قابل توجه است. به طور کلی صنعت جهانگردی، صنعتی است که ضمن انطباق با محیط‌زیست می‌تواند درآمد مناسبی ایجاد کند. در دنیای کنونی که صنایع آلاینده مانند فولاد، خودرو، پتروشیمی و شیمیایی موجب بروز مشکلات متعددی برای زندگی سالم بشر شده‌اند، صنایع سبز مانند صنعت جهانگردی می‌توانند هر روز جایگاه بهتری بیابند. همچنین نباید فراموش کنیم که صنعت جهانگردی ضمن آثار مثبت اقتصادی که برای جوامع بومی می‌تواند در پی داشته باشد، تعامل‌های چند فرهنگی را نیز در پیرامون خود تقویت می‌کند و آثار مثبتی از خود برجای می‌گذارد؛ البته به شرط تعامل مناسب و عدم غلبه یک فرهنگ بر فرهنگ دیگر.

مریم چهاربالش