نگاهی به تلاشهای انجام شده برای تحقق برنامه چهارم

برنامه فرآیند وسیله هدف است و برنامه توسعه شامل ایجاد نظم و انضباط هدفمند و هوشمند طبیعی برای نهادینه کردن هنر حداکثرسازی استخراج ارزش افزوده اقتصادی ، ثروت عینی و درآمد واقعی از مختصات چهارگانه عرض ، طول ، عمق و فضای سرزمین با تکیه بر بازارهای اقتصادی توسعه ساز یعنی پول ، سرمایه ، کار، کالا و رسانه است.
برنامه های توسعه شاخصهایی دارند که در صورت اسناد برنامه با آنها می توان آن را برنامه یا برنامه توسعه خواند و درباره تحقق اهداف از پیش تعیین شده اطمینان و نسبت به هدفگذاری های پیشین ، اعتماد حاصل کرد.
برنامه شامل ایجاد رابطه ای منظم میان اهداف و وسیله و هدفگذاری براساس واقعیت ها و دارایی های موجود اقتصادی و امکانات بالفعل است.
برنامه (Plan) براساس هست ها و نیست ها حرکت خود را برای ایجاد تحولات اقتصادی مثبت و در روندی تدریجی آغاز می کند. معمولا کوتاه مدت و یک یا دو ساله است.
باید گفت در تهیه برنامه های کوتاه مدت معمولا اهداف کمی مورد توجه هستند. برای توفیق در تحقیق اهداف برنامه و رهایی از شکست در هدفگذاری و سیاستگذاری ها باید اولا آمایش اقتصادی و اجتماعی در درون اقتصاد سرزمین اصلی (ملی) و سرزمین مجازی (جهانی سازی اقتصاد) به طور کامل و به صورت کمی برآورد شود و مجموعه ای از هست ها، واقعیت های عینی و دارایی های واقعی تبیین شود.
جذب سرمایه گذاری خارجی برای ایجاد تحرک اولیه و هدفمند در رشد اقتصادی به تحقق اهداف برنامه کمک می کند.
برنامه ، همچنین بیشتر اهداف کمی را در بر می گیرد و نرخ بالای رشد را هدفگذاری می کند؛ البته برنامه و بودجه برش یکساله و کوتاه مدت از برنامه های بلندمدت و موسوم به توسعه است.
بودجه سالانه را می توان در اقتصاد ایران ، تقریبا برنامه ای یکساله نامید. برای کارایی برنامه و حداکثرسازی ضریب تحقق ، اهداف کمی پیش بینی شده و بودجه سالانه باید عملیاتی تنظیم بشود.
تنظیم عملیاتی ، بدین معنی است که اولا واقعیت های اقتصادی و هست ها مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که نمی توان آرمانی و روی منابع غیرحقیقی برنامه ریزی کرد و دوم این که منابع براساس فرآیند ارزش افزوده حداکثر و قدرت خلق ارزش بیشتر تخصیص یابد.
هر نهاد، دستگاه و هر شخص حقیقی و حقوقی که بتواند از منابع و عوامل ثابت ، ارزش افزوده بیشتری استخراج کند از بودجه سالانه و اعتبارات اقتصادی ، سهم بیشتری به خود اختصاص می دهد.
متاسفانه بودجه سالانه کشور که براساس برنامه سوم قرار بود عملیاتی تنظیم شود، اما هنوز نظام تنظیم و بودجه ریزی عملیاتی تهیه نشده است و رویکرد سنتی و بخشی نگری بر ساختار بودجه سالانه حاکم است.

برنامه هدفمند و هوشمند

بودجه سالانه را نمی توانیم برنامه هدفمند و هوشمند برنامه بنامیم چون هدفمند و هوشمند تنظیم نمی شود.
در برنامه معمولا فاصله میان هدفگذاری ها و دستاوردها به صفر یا حداقل و نزدیک صفر می رسد؛ اما بودجه سالانه معمولا در تحقق اهداف خود در بازارهای پول ، سرمایه ، کار و کالا موفق نبوده است و پس از پایان برنامه های پنج ساله و 15 سال به اعتقاد و اعتراف برنامه ریزان استراتژیک توسعه صنعتی از سال آینده بازار کار با افزایش مطلق و نسبی بیکاری و نرخ دو رقمی بیکاری با بحران روبه رو می شود.
از نظر اقتصادی می توان این ادعا و فرضیه را مطرح کرد که در اقتصاد ایران برنامه هدفمند و هوشمند وجود ندارد؛ بنابراین اطلاق برنامه به برخی اسناد مکتوب یکساله یا چند ساله صحیح نیست.
این اسناد را می توان سیاهه اقتصادی نامید که اثربخشی و قدرت پاسخدهی آن ضعیف است. دستاوردهای برنامه های سالانه و چندسالانه کشورمان در مقایسه با بی نهایت فرصت اقتصادی انقلاب اسلامی شکوهمند ایران غیرقابل توجه است.
اگر برنامه را واجد ویژگی های هدفمندی و هوشمندی بدانیم باید بگوییم تاکنون دولت نتوانسته است در برخورد موثر و فعال با فرصتهای استخراج اقتصادی ، ثروت و دارایی های واقعی برنامه تهیه و اجرا کند.
بررسی وضع موجود بازارهای اقتصادی پول ، سرمایه ، کار و کالا در اقتصاد کشور نشان می دهد ظرفیت های اقتصادی اسلامی در ابعاد نظری ، علمی و کاربردی به میزان کمتری احیائ و فعال شده است.
اگر فقط در بازار پول از نظام پولی اسلامی و بانکداری بدون ربا تا درجه شایسته ای در عمل استفاده می شد بی تردید انقلاب نوین بانکی و پولی در اقتصاد ایران و اقتصاد جهانی رخ می داد.

محمداسماعیلی قویجاق
بخش نخست