آشنایی‌زدایی از قواعد سینما

او سال‌ها تجربه نقدنویسی و قلم زدن در حوزه سینما را داشته و پس از ساخت چند فیلم کوتاه و یکی دو سریال تلویزیونی و البته دستیاری و به عهده گرفتن مدیریت تولید چند پروژه سینمایی اکنون نخستین فیلم بلند خود را روانه اکران کرده است.

شما سال‌ها در حوزه نقدنویسی و عرصه مطبوعات فعال بودید و گفت‌وگو‌های زیادی با کارگردان‌های سینما داشته‌اید که مجموعه آنها به شکل کتاب هم چاپ شده است. این تجربیات چقدر در عرصه فیلمسازی به کمک شما آمده است؟

از لحاظ مضمون علاقه داشتم قصه‌ای را تعریف کنم که برای طیف‌های متنوعی از مخاطبان جذاب باشد. شاید خیلی‌ها بر اساس پیشینه منتقدی من گمان می‌کردند که من به عنوان منتقد زمانی که بخواهم فیلم بسازم فقط به مخاطب خاص می‌اندیشم و برای آنها فیلم می‌سازم. فکر نمی‌کردند به سراغ سوژه‌ای بروم که برای انواع مخاطبان جذابیت داشته و بتواند با فیلم و قصه آن ارتباط برقرار کنند و برای آنها حساسیت‌برانگیز باشد. شاید این مساله به علاقه من به سینمای هیچکاک و فورد و‌ هاوکس از کلاسیک‌ها و برادران کوئن و تارانتینو برگردد که کارگردان‌هایی نه فقط سرگرمی‌ساز و نه به اصطلاح هنری‌ساز به شمار نمی‌آیند. این سینماگران ذات هنر ـ صنعت سینما را می‌شناختند. آنان در آثارشان هم به وجوه هنری سینما پایبند بودند هم توانایی سرگرم کردن مخاطب را داشتند و در واقع هر دو وجه هنر و صنعت را در سینما لحاظ می‌کردند.

به هر حال فیلمسازی یک صنعت و تولید گرانی است که باید دخل و خرج آن همخوانی داشته باشد. من سینمایی را می‌پسندم که توانایی ارتباط برقرار کردن با طیف‌های گوناگونی از مخاطب را داشته و به سلیقه و ذائقه‌های مختلف پاسخ بدهد. مثلا هیچکاک را هم منتقد مشهوری مثل رابین‌وود، هم مخاطبان جدی و حرفه‌ای و هم مثلا مادر 85 ساله من که یک بیننده معمولی است، می‌شناسند و از آثارش لذت می‌برند.

این نگرانی بطور نسبی وجود داشت. ببینید ما موجودی به نام مخاطب نداریم. مخاطب عام هم یک کل یکپارچه نیست، بلکه طیف متنوعی از افراد است. به همین دلیل است فیلمسازی از حیث جلب رضایت مخاطبان کار دشواری است. انواع مخاطبان هر کدام سلیقه و دیدگاه‌های خاص خود را دارند. سینمای ایده‌آل من آن است که بتواند نظر طیف‌های متنوع مخاطبان را جلب کند. من در شیوه روایی برخورد خیلی نزدیک نگران مخاطبان نسل جوان نبودم. با توجه به رشد وسیع وسایل ارتباط جمعی و دسترسی آسان به انواع و اقسام فیلم‌ها، این نسل برخوردار از سواد بصری بالایی نسبت به نسل‌های پیشین است، این جوانان را دیگر نمی‌توان با الگوهای روایی کهنه و کلاسیک جذب و اقناع کرد.

این نسل میانی به بالای ماست که بیشتر به الگوهای خطی و کلاسیک در سینما عادت کرده‌اند و هضم زیبایی‌شناسی و فرم‌های جدید روایی برایشان سخت است. من بیشتر نگران این طیف از مخاطبان بودم. به همین دلیل اولا سراغ قصه و مضمونی رفتم که برای این نسل هم با تنوع اقشار مختلف اجتماعی جذابیت و کشش لازم را داشته باشد. مقوله عشق و خیانت و آسیب‌های اخلاقی در حوزه خانواده از جمله سوژه‌هایی است که برای انواع اقشار مختلف اجتماعی واجد جذابیت‌های دراماتیک است.

ممکن است سبک زندگی شخصیت‌های قصه ما برای آنها ملموس و قابل هضم نباشد، ولی برای آنها نیز مقولات وفاداری و عشق و خیانت دارای جذابیت و حساسیت است. فکر کردم تلفیق روایت کلاسیک و مدرن نظر مخاطبان متنوع نسل میانی را هم جلب کند و نوع خاصی از روایت غیرخطی را اتخاذ کنم. تلاش کردم از تفرعن در روایت غیرخطی که برخی از آثار داخلی و خارجی به آن مبتلا هستند پرهیز کنم. در واقع خواستم یک نوع روایت غیرخطی را کار کنم که غیرکلاسیک و غیرخطی بودن آن برای تماشاگر چندان محسوس نباشد. وقتی فریدون جیرانی هم چنان تاثیر گرفته که در برنامه هفت می‌گوید روایت برخورد خیلی نزدیک خیلی غیرخطی نیست، نشان می‌دهد که من موفق شدم. بازخوردهایی هم که از تماشاگران این روزها در سینماها می‌گیرم خوشحال کننده است. همین که مخاطب معمولی الگوی غیرخطی فیلم را احساس نمی‌کند و دچار سردرگمی‌ و گیجی هم نمی‌شود و با این شیوه روایت قصه فیلم را دنبال می‌کند حاکی از آن است که فیلم در شیوه روایی خود موفق بوده است.

این به هدف ثانویه این نوع از روایت‌های سینمایی برمی‌گردد که شما می‌خواهید مقوله قضاوت مخاطب را به چالش بکشید و منشور حقیقت را طرح کنید. بدین معنی که یک رویدادی را هر کدام از شخصیت‌های درگیر در آن از منظر خودش روایت می‌کند و تماشاگر با این شیوه به این سمت کشانده می‌شود که فکر می‌کند قضاوت کردن درباره عملکرد افراد در یک رویداد پیچیده مناسبات انسانی چه امر دشواری است.

ساختار روایی برخورد خیلی نزدیک مبتنی بر یک نوع ترکیب روایت در روایت و نقل در نقلی است که از مجموعه آنها حاصل می‌شود. یکی از شطینت‌های فیلم بازی با نقطه دید روایت است. یعنی مثلا با روایت اول شخص یک کاراکتر برای تشریح یک صحنه شروع می‌کنیم و در انتها صحنه از نقطه دید شخصیت دیگر سر در می‌آوریم.

سید رضا صائمی
جام‌جم