جهان شمولی ؛ الگوی آزادی‌بخش

از آن گذشته این شبهه به وجود می‌آید که آیا جامعه الگو، همان جامعه مسلمانان و یا حداکثر موحدان است و در آن جایی برای سایر انسان‌ها وجود ندارد؟ به عبارت دیگر الگوی مورد نظر ما تا چه اندازه از جامعیت برخوردار است؟ در پاسخ به دوشبهه مطروحه متذکر می‌گردیم که:

1. اسلام که مجموعه‌ای از عقاید و احکام و عبادات و معاملات و... است که از ناحیه خداوند دارای همه صفات ممدوح و آن هم در کمال خود، توسط پیامبر خدا برای سعادت بشر آورده شده است منتسب به قادر مطلق و خالق علیمی است که به شأن خالقیت خود، از همه اسرار و ظاهر و باطن مخلوقات خود و از جمله انسان مطلع است و لذا به طور منطقی اگر قرار باشد دستورالعملی واقع‌بینانه‌، برای هدایت بشر مطرح شود همانا این دستورالعمل باید از ناحیه خالق او مطرح می‌گردید، تا هیچ حکمی و هیچ امر و نهی‌ای خارج از توان و استعداد مخلوق نباشد.

براین مبنا، موازین اسلامی و یا احکام دینی حاوی کامل‌ترین و یقینی‌ترین نکاتی است که به کار بستن آنها به سعادت انسان منجر گردیده و حریت و آزادگی و سربلندی و تکامل ذهنی و گسترش ظرفیت‌های علمی و فضایل اخلاقی او را تضمین می‌نماید. بنابر این تسلیم بودن در قبال خداوند که از عنوان «اسلام» مستفاد می‌شود همانا سرسپردن در قبال رهنمودها و هدایت‌هایی است که انسان یقین دارد با تمکین به آنها و رعایت و به کاربستن آنها، انحرافات و خطاها و لغزش‌های خود را کاهش داده و حتی موفق به طرد آنها تا اندازه بسیار بسیار زیادی می‌شود و در عین حال زمینه‌ها را برای تقویت و پرورش استعدادهای خدادادی خویش مهیا کرده و آماده می‌شود تا عنوان جانشینی خداوند در زمین را هم، بخود اختصاص دهد آیا انسان که از غرایزی همچون «خودخواهی» نیز برخوردار است تمکین به ضوابط آزادی‌بخش از ناحیه خالق خود را که موجبات رشد و تعالی و فلاح او را تدارک می‌بیند مانع آزادی خود می‌داند؟ مگر انسان آزادی را برای چه می‌خواهد؟ ما برآن هستیم که انسان همواره درصدد کمال‌جویی است حتی اگر مقصد را درست تعریف نکرده باشد و لذا احکام مستلزم «کمال» را با فراغ بال و با «آزادی»کامل می‌پذیرد.

2. در قرآن مجید، آیات بسیاری خطاب به انسان وجود دارد که اعم از انسان مسلمان یا مومن و یا صاحب دین توحیدی دیگری است و این بیانگر آن است که قرآن، کتاب هدایت و تمکین و سعادت برای همه انسان‌هاست زیرا، خداوند خالق انسان‌هاست و بدون تردید در بیان ویژگی‌ها و خلقیات انسان‌ها و تذکر به آنها، تفاوتی بین آنها قائل نمی‌‌شود. حال اگر انسان‌هایی به هر دلیلی به آیینی توحیدی ایمان نیاورده و به آن عامل نیستند این به معنای آن نیست که آنها مخلوق خداوند نبوده و از دایره خطاب الهی و اراده او به آزاد بودن خارج هستند و متاسفانه به خاطر عدم شمولیت در محدوده دینی، از بهره‌مندی از موازین آزادی‌بخش دین، مهجور گردیده‌اند از این روی ما الگوی پیشرفت مورد نظرمان را جهان شمول هم تلقی می‌کنیم.

دکتر حسن سبحانی