ایران به دنبال بازار از دست ‌رفته فرش

براساس آمار ارائه شده طی 10 ماه نخست سال 89، حدود 7000 تن فرش دستباف به ارزش 444 میلیون دلار صادر شده که نشان‌دهنده رشد 5/13 درصدی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته است.

به گفته صاحب‌نظران این رقم در حالی تحقق یافته که وضعیت اقتصاد جهانی سال گذشته میلادی مناسب نبوده. آنها اظهار امیدواری می‌کنند هدف‌گذاری وزارت بازرگانی برای صادرات 500 میلیون دلاری فرش تا پایان سال با رسیدن به صادرات وزنی 8000 تنی تحقق یابد.

تصمیمات تاثیرگذار بر سرنوشت فرش را می‌توان به 3 دوره تقسیم کرد. در دوره اول که بحث پیمان‌سپاری ارزی مطرح شد، صادرکنندگان باید به همان میزان که صادرات انجام می‌دادند، ارز خود را به سیستم بانکی می‌فروختند. به عبارتی اگر صادرکننده‌ای یک میلیون دلار فرش صادر می‌کرد، باید همان یک میلیون دلار را به سیستم بانکی می‌فروخت و این سیاست باعث شده بود برخی صادرکنندگان برای آن که ارز کمتری به سیستم بانکی برگردانند ارزش صادرات خود را کمتر از میزان واقعی نشان دهند. در دومین دوره که وضعیت فرش تغییر کرد، به سال‌های 70 تا 73 بازمی‌گردد و در دوره‌ای بود که پیمان‌سپاری برداشته شد. در این دوران، تاجر به میزانی که فرش صادر می‌کرد اجازه داشت کالا وارد کند و این سال‌‌هایی بود که ارزش صادرات فرش کشور اوج گرفت و به حدود 5/1 میلیارد دلار رسید، اما با این سیاست نیز برخی صادرکنندگان تلاش می‌کردند تا ارزش صادراتی خود را بیش از واقعیت آن اعلام کنند. سومین دوره نوسان فرش و قیمت‌ها مربوط به مصوبه هیات وزیران در سال 77 بود که مربوط به تصویب آیین‌نامه تشویق صادرکننده نمونه بود و سیاست اعطای جوایز و تسهیلات صادراتی متناسب با ارزش افزوده کالاهای صادراتی اتخاذ شد و به دلیل پایین بودن نرخ جوایز صادراتی سال 85 جوایز صادراتی از 3 درصد به 5 درصد افزایش یافت، اما این سیاست نیز به گفته مسوولان سابق شرکت سهامی فرش ایران باعث شده بود که نزدیک به 40 درصد قیمت فرش‌ها به لحاظ ارزش و جایزه صادراتی افزایش داده شود تا جایزه بیشتری را از آن خود کنند.

صادرکنندگان فرش بر این باورند که در سال‌های گذشته نبود برنامه‌ریزی مناسب و حمایت‌های لازم باعث شد تا رقبایی چون چین، هند و پاکستان فرش ایران را در رکود فروبرند. آنها معتقدند برای رهایی از این وضعیت دولت باید از صادرکنندگان حمایت کند، چراکه در این سال‌ها کشورهای هند و چین با حمایت از صادرکننده توانسته‌اند دست‌بافته‌های خود را براحتی جذب بازارهای جهان کنند.

هم‌اینک بیش از 95 درصد فرش دستباف ایران به 33 کشور صادر می‌شود و آمریکا، آلمان، امارات، ایتالیا، لبنان و ژاپن به عنوان 6 کشور اصلی مقصد صادرات فرش دستباف ایران محسوب می‌شوند.

در حال حاضر آمریکا به‌رغم تحریم‌ها، مقصد شماره یک فرش دستباف ایران به شمار می‌رود و بسیاری از متمولان آمریکایی علاقه دارند تا حداقل یک قالیچه نفیس بافت ایران را در منزل یا محل کار خود نگهداری کنند.

هدایت حاتمی، معاون توسعه تجارت خارجی سازمان بازرگانی استان تهران درخصوص صادرات فرش دستباف می‌گوید: در حال حاضر صادرات فرش دستباف کشورهای تولیدکننده به دنیا، حدود یک میلیارد و 500 میلیون دلار است که صادرات یک‌سوم آن توسط ایران صورت می‌گیرد.

وی با اشاره به این‌که در سال‌های گذشته سهم صادراتی فرش دستباف ایران به دنیا کاهش یافته و رقبای بیشتری برای این کالای اصیل ایرانی پیدا شده است، می‌گوید : با این وجود باز هم ایران سهم بالای 30 درصدی از صادرات فرش دنیا را به خود اختصاص داده و رتبه ممتازی دارد.

حاتمی می‌افزاید: البته برخی کشورها سعی دارند تا سهم ایران از بازارهای صادراتی فرش دستباف را کم کنند، ولی خوشبختانه با توجه به ریشه‌های تولید و صادرات آن در کشور، کمتر توانسته‌اند به ما ضربه بزنند؛ اگرچه جا دارد که برای صادرات آن برنامه‌ریزی بیشتری صورت گیرد.

به گفته برخی بازرگانان، هم‌اینک فرش‌های دست دوم از بازار بسیار مناسبی برخوردار است و در مورد قالی‌های دستباف ایرانی، بهترین خرید، خرید قالی‌های دست دوم است. بیشتر این نوع قالی‌ها کمتر از 10 سال سن دارند و هنوز کاملا سرحال هستند، ضمن این‌که ارزان‌تر از قالی‌های آنتیک هستند و نگهداری آنها هم بسیار آسان‌تر است. این قالی‌ها اگر در شرایط مناسب و دور از رطوبت شدید یا آفتاب مستقیم نگهداری شوند تا مدت‌ها درخشندگی رنگ‌های خود را حفظ کرده و بیش از 80 سال نیز عمر می‌کنند، اما لازمه این‌که فرش‌های دست ‌دوم صادر شوند، آن است که در بازار داخلی فرش‌های دستباف پس از استفاده به فرش دست‌ دوم برای صادرات تبدیل شوند. این موضوع سبب شده که مسوولان فرش ایران به این مقوله نیز توجه کنند تا در گذر زمان توانمندی خود را برای صادرات فرش دستباف دست‌ دوم از دست ندهد.

کاهش کیفیت و قیمت فرش دستباف، بی‌توجهی به سلایق بازار و تلاش برای به دست آوردن بازار داخلی از سوی تولیدکنندگان موجب شده تا مردم دیگر فرش را یک کالای سرمایه‌ای محسوب نکنند، بلکه فرش دستباف را نیز یک کالای مصرفی بدانند و در مورد خرید آن، همانند یک کالای مصرفی تصمیم‌گیری کنند.

محمدرضا عابد، مدیرعامل شرکت سهامی فرش ایران اظهار می‌کند:‌ در گذشته‌های نه‌چندان دور مردم با خرید فرش‌های دستباف به دنبال حفظ سرمایه خود بودند، اما متاسفانه نسل امروز از فرش به‌ عنوان یک کالای مصرفی یاد می‌کنند، چراکه دیگر آن کیفیت فرش اصیل ایرانی را در فرش‌های ایرانی نمی‌بینند یا باید به دنبال آن بگردند؛ در حالی که شناخت و اطلاعات زیادی در مورد آن ندارند.

وی تصریح می‌کند: باید روی بهبود کیفیت فرش دستباف کشور اقدام کنیم تا بتوانیم مجددا نگرش مصرف‌کنندگان نسبت به فرش را تغییر داده و بتوانیم فرهنگ سرمایه‌ای بودن فرش دستباف را در کشور ترویج کنیم. این موضوع می‌تواند در گسترش بازارهای خارجی ما برای صادرات فرش‌های کهنه نیز موثر باشد.

سیدعباس کسایی‌فر، رئیس اتحادیه فروشندگان فرش دستباف نیز در این خصوص می‌گوید: فرش دستباف ایران‌ دارای شاخصه‌های منحصر به فردی در جهان است، اما ورود رقبایی جدید به این عرصه موجب شده تا این هنر ـ صنعت دچار چالش‌هایی شود که برای خروج از آنها باید تمهیداتی اندیشیده شود که یکی از آنها تلاش برای ارتقای جایگاه فرش دستباف در بازارهای داخلی است تا به‌تبع آن بازار صادرات فرش‌های کهنه نیز رونق گیرد.

به گفته کارشناسان برنامه‌ریزی برای صادرات باید به گونه‌ای باشد که فقط به بازار اروپا و آمریکا خلاصه نشود، بلکه باید بازارهای جدید شناسایی شده و در آنها حضور فعال یابیم و باید به این نکته توجه شود که هر کشوری، سلایق و ویژگی‌های خاص خودش را دارد و در وهله اول باید تبلیغات مختص آن بازار، نحوه رقابت با صادرکنندگان خارجی و بحث کیفیت مدنظر قرار گیرد و در بازارهای جهانی از حرکت انفرادی پرهیز کرده و همدلانه در جهت افزایش سهم ایران از بازارهای جهانی گام برداریم.