امواج قاتل

 این دسته از امواج همواره برای دانشمندان جای پرسش بوده‌اند و این‌که چگونه موج عظیمی به ارتفاع نزدیک به 30 متر ناگهان به‌وجود آمد و در عرض چند ثانیه پهنه وسیعی از اقیانوس را متلاطم می‌کند یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پرسش است. به عقیده بسیاری از دریانوردانی که این داستان‌ها را تعریف می‌کنند این امواج گویی از ناکجاآباد سر درآورده‌اند!

در 10 نوامبر سال 1975 و درحالی که کشتی غول پیکر و مجهز اس اس فیتزجرالد در حال عبور از طوفان مهیبی در منطقه‌ای از دریای Lake Superior بود تنها در عرض چند ثانیه غرق شد. این حادثه در آب‌های مربوط به کانادا روی داد. این کشتی غول پیکر 220 متر طول و 22 متر نیز عرض داشت و در آن زمان در زمره مدرن‌ترین کشتی‌های اقیانوس پیمای جهان نیز به شمار می‌آمد. هیچ‌کس تصور نمی‌کرد که اس‌اس فیتزجرالد روزی تنها به خاطر گیرافتادن در یک توفان دریایی در اقیانوس غرق شود. هر 29 سرنشین این کشتی در حالی که نتوانسته بودند حتی یک پیام درخواست کمک اضطراری ارسال کنند از بین رفتند. از همان زمان همین نکته یعنی عدم ارسال حتی یک پیام فوری کمک اضطراری برای محققان و کارشناسان این پرونده تبدیل به یک راز شده است. چگونه است که کارکنان ورزیده و آموزش‌دیده چنین کشتی غول پیکری نتوانسته‌اند حتی یک پیام ارسال کنند؟ شاید آنها آنچنان سریع درگیر توفان شده‌اند که این امکان برایشان فراهم نشده است؟ یا شاید موجی غول‌پیکر ناگهان از دل اقیانوس سربرآورده و در عرض تنها چند ثانیه و بدون آن که کارکنان کشتی زمانی برای ارسال پیام کمک اضطراری داشته باشند، کشتی را با تمامی کارکنان و فناوری‌های پیشرفته‌اش روانه اعماق اقیانوس کرده است؟ اجساد این افراد هیچگاه پیدا نشد تا این موضوع برگ دیگری بر دفتر این راز افزوده شود. از همان زمان که این کشتی غرق شده است مباحث مختلف و عمدتا جنجال برانگیزی در این زمینه مطرح شده است. گروهی از کارشناسان معتقدند کارکنان این کشتی از بابت این‌که سوار بر اقیانوس پیمایی مطمئن و پیشرفته هستند دقت چندانی در پیگیری مسیر پیش روی و تغییر و تحولات اقیانوس نداشته‌اند. طرفداران این نظریه چندان کم هم نیستند اما در نقطه مقابل گروه دیگری که اتفاقا شمار آنها هم زیاد است می‌گویند قضیه چیز دیگری است. چندی پیش برنامه هیجان‌انگیز مستندی در کانال دیسکاوری پخش شد که در آن درخصوص سرنوشت این کشتی نتیجه‌گیری دیگری صورت گرفت. بر اساس این نتیجه‌گیری، کشتی اس‌اس‌فیتزجرالد با آنچنان موج غول‌پیکری مواجه شده است که حتی زمانی که در سطح آب قرار داشته به 2 نیم شده و در پس آن خیلی زود در عمق آب غرق شده است. تمامی این سناریوی احتمالی تنها در عرض چند ثانیه روی داده است و شاید به همین دلیل بوده است که کارکنان کشتی زمانی برای ارسال حتی یک پیام فوری اضطراری نداشته‌اند.

تاریخ دریانوردی همواره مملو از داستان‌ها و رویدادهایی از این دست بوده است، داستان‌هایی که در آنها صحبت از امواج مهیب و غول‌پیکری بوده است که تحت عنوان امواج قاتل نیز شناخته می‌شوند. مشخصه بارز تمامی این داستان‌ها در این است که این امواج عملا از ناکجاآباد سربر می‌آورده‌اند، یعنی کارکنان کشتی ناگهان خود را با موج عظیمی روبه‌رو می‌دیده‌اند که سایه بزرگ خود را بر کشتی پهن کرده و این زمانی است که دیگر راهی برای نجات از این مهلکه وجود ندارد. ارنست شاکلتون، دریانورد شناخته شده و افسانه‌ای در خاطرات خود از مواجه‌شدن با یکی از این امواج سخن گفته است. او در این خاطرات می‌نویسد: در سال 1916 و در یکی از سفرهای دریایی‌ام و در حالی که از جزیره فیل راهی جورجیای جنوبی در اقیانوس آتلانتیک بودم ناگهان با موج بسیار بزرگی روبه‌رو شدم. درحالی که فکر نمی‌کردم از این موج جان سالم به در ببرم اما در کمال ناباوری چنین شد. کشتی‌ای که سوار بر آن بودم به طرز معجزه‌آسایی از این موج عبور کرد. ارنست شاکلتون از این حادثه جان سالم به در برد تا روایتگر چنین داستان هیجان‌انگیزی باشد. به رغم وجود چنین داستان‌هایی، از نقطه نظر علمی همواره تردیدهایی درخصوص احتمال قطعی وجود چنین امواج سهمگینی وجود داشته است. نکته مهم این است که به عقیده بسیاری از دانشمندان ممکن است درخصوص تعریف این داستان‌ها اغراق زیادی شده باشد. گذشته از آن، این نکته نیز مطرح می‌شود که صرفا با تکیه بر چشم‌ها نمی‌توان ارتفاع نسبتا دقیق چنین امواجی را تخمین زد. از این رو همواره تردیدهای زیادی درخصوص صحت و سقم این داستان‌ها وجود داشته است. اما در سال 1995 حادثه‌ای روی داد که موجب شد تا دانشمندان نگاه تازه‌ای به این داستان‌ها داشته باشند. در روز اول ژانویه این سال کارکنان سکوی نفتی دراپنر اویل واقع در آب‌های نروژ در دریای شمال از مشاهده موج عظیمی به ارتفاع حدود 26 متر خبر دادند. این ارتفاع تقریبا معادل ارتفاع یک ساختمان 10 طبقه است. البته رقم 26 متر صرفا با تکیه بر چشمان کارکنان این سکوی نفتی به ثبت نرسیده است بلکه سیستم لیزری که بر روی این سکو وجود داشته است ارتفاع دقیق این موج غول‌پیکر را ثبت کرده است. موجی به ارتفاع 26 متر عملا 2 برابر مرتفع‌ترین امواجی است که همواره در اطراف این سکوی نفتی مشاهده و ثبت شده است. پس این بار می‌توان این داستان را بدون کوچک‌ترین تردیدی باور کرد. محاسبات دانشمندان نشان می‌دهد که چنین امواج غول پیکری باید هر 10 هزار سال یکبار ظاهر شوند اما در سال 2001 یعنی تنها 6 سال بعد از ثبت لیزری موج 26 متری، پروژه استفاده از 2 ماهواره آژانس فضانوردی اروپا برای بررسی اقیانوس‌های جهان آغاز شد. این پروژه که MaxWave نام داشت در مدت 3 هفته اقیانوس‌های جهان را زیر نظر داشت و نکته حیرت‌انگیز این‌که در این مدت بسیار کوتاه حداقل 10 موج غول‌پیکر به ثبت رسید که حداقل 25 متر ارتفاع داشتند! کریگ اسمیت نویسنده کتاب امواج غول‌پیکر می‌گوید: طی قرن‌های متمادی داستان‌های زیادی درخصوص امواج سهمگین و غول‌پیکر گفته شده است. این داستان‌ها از زبان افرادی گفته شده است که به گفته خودشان به طرز معجزه‌آسایی از مرگ حتمی و غرق شدن در اقیانوس رهایی یافته‌اند اما همواره باید این احتمال را نیز مطرح کرد که این افراد ممکن است دست به اغراق‌گویی زده باشند با این حال از زمانی که نتایج پروژه MaxWave منتشر شده است نگاه‌ها به این مقوله کاملا تفاوت کرده است. در حقیقت طی چند سال اخیر مجموعه‌ای کنفرانس‌ها و نشست‌های علمی و تخصصی در گوشه و کنار جهان برای بررسی این امواج برگزار شده است که شاید تا پیش از پروژه MaxWave سابقه نداشته است. در این نشست‌های تخصصی به جنبه‌های گوناگونی از این امواج پرداخته می‌شود. مهم‌ترین نکته‌ای که دانشمندان حاضر در این نشست‌ها به دنبال آن هستند مکانیسم نهفته در آنهاست. به بیان دیگر می‌توان به صراحت گفت امواج سهمگین یا همان امواج قاتلی که در دل اقیانوس‌ها کمین کرده‌اند خود اکنون به یک علم تبدیل شده‌اند؛ علم بررسی امواج قاتل.

صحبت کردن از مکانیسم نهفته در پس شکل‌گیری امواجی به این بزرگی که توان از بین بردن یک کشتی اقیانوس‌پیما را تنها در عرض چند ثانیه دارند کار چندان ساده‌ای نیست و نمی‌توان صرفا با تکیه بر آموزه‌های آکادمیکی به بررسی این موضوع پرداخت. کریگ اسمیت در این زمینه می‌گوید: نکته قابل تأملی که این موضوع را بیش از پیش هیجان انگیز می‌کند این است که سالانه بین 50 تا 100 کشتی در آب‌های جهان غرق می‌شوند البته کاملا بدیهی است که تمامی این کشتی‌ها صرفا به دلیل مواجهه با چنین امواج مهیبی نابود نمی‌شوند، اما باید پذیرفت که کسر قابل توجهی از این کشتی‌ها به دلیل رویارویی با امواج قاتل از بین می‌روند. گذشته از آن هر از چندگاهی باید منتظر انتشار اخباری بود که در آنها علت غرق شدن کشتی‌های بزرگ در دل اقیانوس‌ها همچون یک راز مطرح می‌شود، رازی که امواج قاتل می‌تواند یکی از پاسخ‌های احتمالی به آن باشد. نکته مهم دیگر این است که بررسی این امواج در نوع خود کار بسیار دشواری است چون دسترسی به اطلاعات قابل اطمینان نیز چندان زیاد نیست. دانشمندانی که در این عرصه از تبحر خاصی برخوردار باشند نیز چندان زیاد نیستند اما شاید ما باید خود را خوشبخت بدانیم که دانشمندان معدودی همچون پروفسور افیلم پلونفسکی را داریم. این دانشمند که تخصص اصلی‌اش بررسی امواج اقیانوسی است در انستیتو فیزیک کاربردی روسیه مشغول به تحقیق و بررسی است. او در سال‌های گذشته شروع به جمع‌آوری مجموعه بزرگ و ارزشمندی از اطلاعات مختلف از سکوهای نفتی واقع در دریای شمال کرده است. با این حال حتی نمی‌توان به این اطلاعات مهم نیز به عنوان نمونه‌های آزمایشگاهی نگاه کرد. به عبارت دیگر نمونه‌هایی برای بررسی امواج سهمگین به عنوان نمونه‌های آزمایشگاهی درنظر گرفته می‌شوند که در لحظه شکل‌گیری امواج قاتل به ثبت رسیده باشند. این دانشمند می‌گوید: بدون شک این توانمندی را نداریم که امواج قاتل را بازسازی کنیم چون در گذشته‌ای که این امواج بر پهنه اقیانوس‌ها ظاهر شده‌اند هیچ ابزار دقیقی برای سنجش و ثبت دقیق و علمی آنها وجود نداشته است. نکته مهم دیگر سریع ظاهر شدن و در ادامه سریع از بین رفتن آنهاست. تمامی این اتفاق تنها در چندین ثانیه روی می‌دهد و این زمان بسیار اندکی برای بررسی امواجی چنین سهمگین است. از این رو نمی‌توان امید چندان زیادی داشت که با استفاده از حسگرهای موجود در سکوهای نفتی ثبت دقیقی از این امواج داشت. این حسگرها را می‌توان بر روی شناورهای مخصوصی نیز کار گذاشت اما حتی از این طریق نیز شانس چندان زیادی وجود ندارد. یکی دیگر از ابتکار عمل‌هایی که دانشمندان در سال‌های گذشته برای بررسی امواج قاتل به کار بسته‌اند شبیه سازی این امواج در مخازنی موسوم به مخازن موج است. با این حال همان‌طور که اریک هلز از دانشگاه هاروارد نیز می‌گوید از نتایج تحقیقاتی که مربوط به این مخازن می‌شود نیز نمی‌توان استفاده‌های چندان زیادی کرد که مبنای چندان درستی ندارند. او می‌گوید: شما با استفاده از این مخازن این امکان را دارید که امواج و گرداب‌های کوچک و بزرگی شبیه‌سازی کنید اما باید به این نکته توجه کرد که برای ارائه نتایجی کاربردی راهی نداریم جز این‌که امواجی سهمگین و بزرگ تولید کنیم. بزرگ بودن این امواج از این‌رو به عنوان یک الزام مطرح می‌شود چون تنها در این صورت است که می‌توانیم اثرات مختلف آن را به روشنی مورد بررسی قرار دهیم. ممکن است در اینجا این پرسش نیز مطرح شود که چرا نباید در مخزنی که در مقایسه با محیط واقعی اقیانوس خیلی هم بزرگ نیست امواج کوچکی تولید کرد؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که در چنین صورتی نباید انتظار داشت امواجی که تولید می‌شوند از آنچنان شدت و قدرتی برخوردار باشند که عنوان امواج قاتل را به آنها دهیم. با این حال همین مخازن نیز دربرگیرنده داده‌هایی هستند که دانشمندان در کنار جمع‌آوری داده‌های دیگر از هر گوشه از اقیانوس، نیم نگاهی نیز به آنها دارند.

پلینوفسکی در این خصوص می‌گوید: ما راهی نداریم جز این‌که به هر اطلاعاتی که در اختیار داریم نگاه کنیم. باید تمامی این اطلاعات را مورد پردازش قرار دهیم، اطلاعاتی که از روزنامه‌ها گرفته تا خبرگزاری‌ها و نظایر آنها منتشر می‌شوند. دقیقا از همین‌جاست که باز هم تردیدهای دیگری آغاز می‌شود. در رسانه‌ها که دانشمندان از آنها به عنوان یکی از منابع مهم اطلاعاتی خود استفاده می‌کنند این احتمال وجود دارد که در مورد امواج قاتل اغراق‌گویی شده باشد. به عبارت دیگر نمی‌توان امواج سهمگین و قاتلی که در رسانه‌های خبری مطرح می‌شوند را به عنوان امواج قاتل در نظر گرفت.

کریس گرت اقیانوس‌شناسی است که در دانشگاه ویکتوریا در کانادا مشغول به تحقیق است. او می‌گوید: بارها در خبرها شنیده‌ایم که فلان کشتی اقیانوس‌پیما بر اثر گیر افتادن در میان امواج سهمگین یا به عبارتی همان امواج قاتل نابود شده است. نکته مهم این است که از نقطه نظر علمی ممکن است چنین امواجی، امواج قاتل نباشند. نکته اصلی اینجاست که یک موج قاتل صرفا یک موجب بزرگ و مهیب نیست. در کنار فاکتور بزرگی، قدرت و پیدایش آنی نیز از جمله فاکتورهایی است که برای قاتل بودن یک موج در نظر گرفته می‌شود. این نکته مهم تا آنجا باید مورد دقت قرار گیرد که ممکن است در خلال وزش تندبادهای مهیب دریایی هیچ موج قاتلی که ارتفاعی به‌اندازه یک ساختمان 10 طبقه دارد، پدیدار نشود.