با علیرضا الماسوندی ، مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران
11 سال است در دوران خشکسالی قرار داریم
آب مهمترین عنصر زندگی آدمی است و حیات بدون آن لحظهای ممکن نیست. آموزههای دینی نیز در مصرف و رعایت صرفهجویی نسبت به این نعمت خدادادی توصیههای جدی دارند.
آب در عین حال یکی از ابزارهای توسعه در همه جوامع روستایی و شهری به شمار میرود. اما از آنجا که در 11 سال اخیر کشور ما دچار بیآبی یا خشکسالیهای پیدرپی شده، مدیریت آب و منابع آبی کشور با دشواریهایی مواجه شده است و مسوولان را بر آن داشته در فصول مختلف سال هشدارهایی را در خصوص تامین آب به مردم بدهند.
تامین و مدیریت منابع آبی کشور هم در بخش شرب و هم کشاورزی به عهده شرکت مدیریت منابع آب کشور است. علیرضا الماسوندی، مدیرعامل این شرکت در خصوص حجم ذخایر آبی، راههای مقابله با خشکسالی، وضعیت آبی کشور و تاثیر بارندگیها با جامجم گفتوگو کرده است. آنچه در پی میآید حاصل این گفتگوست:
آیا بارشهای اخیر تاثیری در جبران کمآبی داشته است؟
از مهر 89 که سال آبی 90 ـ 89 شروع شده، متاسفانه در دوره اول یعنی پاییز شاهد کمترین بارش در طول 43 سال دوره آماری بلندمدت بودهایم این میزان در طول دوره آماری بیسابقه بوده است.
تا پایان پاییز جمع بارش حدود 17 میلیمتر بود که نسبت به سال قبل 89 درصد و نسبت به دوره متوسط بلندمدت (40 ساله) 82 درصد کاهش داشته است. اگر بخواهیم دورههای بارشی را در فصول بارندگی شامل فصل پاییز، فصل زمستان و ابتدای فصل بهار با توجه به اقلیم کشور ایران سنجش کنیم باید حدود 30 درصد از بارندگیها در 3 ماهه اول (یعنی فصل پاییز)، حدود 50 درصد از بارشها در فصل زمستان و 20 درصد از بارشها در فصل بهار اتفاق بیفتد.
لذا 30 درصد باید در فصل پاییز اتفاق می افتاد که نشد و ما در این مدت با 7 درصد بارش مواجه بودیم.
در دوره بعد از پاییز، با توجه به بارش برف و باران نسبت به سال گذشته تفاوتی ایجاد شد؟
نسبت به ماههای فصل پاییز وضعیت بهتر بود. بارندگی که اخیرا اتفاق افتاد، عمدتا در نقاط مرتفع مانند چهارمحال و بختیاری و استان کهگیلویه و بویراحمد، سرشاخههای کرخه در استان کردستان و آذربایجان حتی در تهران، بارندگیها به صورت برف بود، این نوع بارش برف حسنهایی دارد، چون به مرور زمان جذب زمین میشود. ماندگاری برف برای دوره بهار که فصل کشاورزی و آبیاری است، ذوب شدن برف در آن فصل سبب میشود جریان رودخانهها مناسبتر باشد و کشاورزان بتوانند از نعمت این ذخیره برفی استفاده کنند. معادل بارش مجموع برفی که در کشور طی بارشهای اخیر اتفاق افتاده، 3ـ 2 سانتیمتر است. این هم در محاسبات و مجموع کارهایی که ما به عنوان آمار بارندگی ارائه میکنیم، مستتر است و در محاسبات گنجانده میشود.
بارش برف البته نسبت به سال قبل بهتر بوده؛ ولی ما همیشه با حجم و میزان برفی که روانآب تولید میکند، کار داریم. این میزان، قابل ملاحظه نیست و نمیشود به عنوان یک ذخیره برفی مناسب روی آن حساب باز کرد، فقط در حداقلهای بارش میتواند مطرح شود.
نکته قابل توجه این است که اگر بارندگی از یک منحنی متوسط تبعیت کند، بارندگیهایی که ما در فصل زمستان و بهار خواهیم داشت، زیر عدد میانگین دوره 42 ساله خواهد شد. مگر این که عنایت ویژهای صورت گیرد، مردم دعا کنند، صرفهجویی هم میتواند در جبران کاهش نزول بارش اثرگذار باشد و کسری بارش فصل پاییز در فصل زمستان جبران شود و مخازن ما بتوانند آب مناسب را ذخیره کنند تا در تابستان مشکل تامین آب نداشته باشیم.
البته ما برای بدترین حالتی که اتفاق خواهد افتاد، کل مخازن را کنترل کردیم. برنامهریزی مخازن به نحوی است که ابتدا آب شرب را تامین خواهد کرد، اولویت دوم تامین صنایع و اولویت سوم مباحث زیست محیطی و کشاورزی است. یقینا اگر آبی در مخازن تنظیم شود، با این اولویتها تنظیم خواهد شد. اگر روال به همین شکل پیش برود، در بعضی نقاط مشکل تامین آب کشاورزی را خواهیم داشت. در بعضی جاها هم مشکل زیادی نخواهیم داشت و در فصل بهار میتوانیم حداقل آب کشاورزی را به کشاورزان تحویل دهیم.
در حال حاضر وضعیت ذخایر آبی کشور چگونه است؟
هماکنون 117 سد بزرگ و ملی قابل بهرهبرداری داریم که 6/15 میلیارد مترمکعب آب را ذخیره کردهاند. این میزان سال قبل 8/15 میلیارد مترمکعب بوده است. ورودی آب به سدها نسبت به سال قبل 48 درصد کاهش پیدا کرده است.
وقتی طی آماری گفته شده که آب پشت سدها کاهش زیادی داشته است، آقای مهندس ثمره (مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب) هم گفتند ممکن است سال آینده در تامین آب شرب مردم با مشکل مواجه شویم. نظر شما در این رابطه چیست؟
در این موضوع باید حجم آب یا میزان بارش ورودی و خروجی مخازن سدها را در نظر گرفت که چه میزان آب به مخازن سدها وارد میشود. باید در برنامهریزی مهم ذخایر آبی و میزان و رودی آب به مخازن را محاسبه کرد.
در برنامهریزیهای مخزن میزان ورودی روزانه و میزان خروجی که به مصرف میرسد، محاسبه میشود. ما الان 2 مساله داریم. یکی این که حجم بارش نسبت به سال قبل کمتر است دوم این که میزان جریان ورودی آب نسبت به سال قبل 48 درصد کمتر شده که این شرایط را سختتر میکند.
کدام سدها با کمترین حجم آب مواجه هستند؟
تعداد زیاد است. مثلا ظرفیت زایندهرود نسبت به سال قبل حدود 100 میلیون مترمکعب کمتر شده و مجموع سدهای استان تهران نسبت به سال قبل 80 میلیون مترمکعب کمتر ذخیره دارند یا مثلا سد درودزن نسبت به سال قبل کاهش محسوسی دارد.
کمترین میزان بارش تاکنون به کدام استان مربوط است؟
کمترین بارندگی که تا این مقطع اتفاق افتاده چه در فصل پاییز و چه در این فصل، در استان فارس بوده که با توجه به سطح اراضی و پتانسیل کشاورزی که در این منطقه داریم ممکن است تامین آب با دشواری روبهرو شود.
سد اکباتان در همدان نسبت به سال قبل وضعیت بهتری دارد. سد ایلام در استان ایلام هم همینطور. وضعیت مخزن اینها حدود 50 درصد بهتر است اما بعضی سدها در حدود 20 درصد کاهش و بعضی 50 درصد کاهش دارند.
برای مدیریت و مقابله با خشکسالی چه راهکارهایی پیشبینی کردید؟
در رابطه با موضوع خشکسالی و تغییرات اقلیمی که اتفاق افتاده، واقعیت جامعه این است که یکی از عاملها خود انسانها، رفتارها و باورهای آنهاست. ما معتقدیم اگر تغییرات اقلیمی اتفاق افتاده مربوط به عملکرد انسانهاست. در استرالیا، هند، ویتنام و پاکستان شاهد سیلابهای مخرب هستیم اما در مناطق آفریقایی با خشکسالی مستمر سر و کار داریم. در کشور ایران 11 سال است که در دوران خشکسالی به سر میبریم. در کشورهای اروپایی که نیاز به آب زیادی ندارند با سرمای شدید، کاهش دما و بارشهایی که خسارات جانی و مالی به همراه دارند مواجه هستیم.
یکی از دلایل تغییرات اقلیم مربوط به رفتار انسانهاست. نکته اساسی در این زمینه آن است که ما در مصرف نسبت به سایر کشورها در درجه بالاتری قرار داریم و الگوی مناسبی برای مصرف در کشور چه در بعد کشاورزی و خانگی وجود ندارد.
در بخش کشاورزی 90 درصد آب مصرف میشود در حالی که راندمان آبیاری ما 33 درصد است. در ارتباط با آب شرب 2 برابر سایر کشورها حتی کشورهای در حال توسعه مصرف داریم.
این میزان مصرف ایران در زمینه آب (و سایر زمینهها که بحث حاملهای انرژی هست) باعث میشود ما دچار خشکسالیهای متوالی شویم. مسلم است که اینها شکر نعمت نیست بلکه کفران نعمت است.
برای اینکه مدیریت منابعآب داشته باشیم ابتدا باید مدیریت مصرف آب را در پیش بگیریم و اگر از اسراف جلوگیری کنیم یقینا نعمت خدا زیاد میشود.
برای جلوگیری از اسراف بخشی از اقدامات، فرهنگی است و دیگر اقدامات سازهای. باید از تجهیزاتی استفاده شود که کاهنده مصرف باشند شبکههایی که برای مصرف آب کشاورزی داریم مدرن شوند.
بازچرخانی و استفاده مجدد آب نیز یکی از راههای کنترل مصرف است. جلوگیری از آلودگی آب به دلیل محدودیت منابع نیز از راههای نگهداری منابع آبی کشور است.
همچنین باید از برداشتهای غیرمجاز آب زیرزمینی جلوگیری کرد و مدیریت مصرف بهتر از اصولی است که با درنظر گرفتن آن میتوان به جبران بخشی از زیانهای خشکسالی پرداخت و این اساسیترین موضوع مدیریت منابع آب است.
نکته بعدی، کارهایی است که باید دولت و مجلس برآن توجه ویژه داشته باشند اقداماتی که برای حفظ حریم و بستر رودخانهها و ساماندهی رودخانهها انجام میدهیم باید جلوی تجاوزات، تصرفات و برداشتهای اضانی نسبت به بستر رودخانهها را بگیرد.
در کشور 64 هزار کیلومتر رودخانه وجود دارد که اینها مجاری آبی ما هستند و بارشها در این مجاری حرکت میکنند. ما برای بهرهبرداری از این مجاری سرمایهگذاری و سازههایی ایجاد کردیم.
موضوع بعدی کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی است. هر ساله در کشور 99 میلیارد مترمکعب آب مصرف میشود که حدود 89 میلیارد متر مکعب آن مربوط به بخش کشاورزی است. 10 میلیارد هم مربوط به میزان آب مصرفی صنایع و شرب است. در بخش کشاورزی از 2/8 میلیون هکتار اراضی آبی که در کشور وجود دارد تنها 7/1 میلیون هکتار شبکه اصلی اجرا شده است.
و از این میزان 760 هزار هکتار شبکه فرعی یعنی نزدیک به 9 درصد شبکه فرعی و حدود 16 درصد شبکه اصلی اجرا شده است.
یکی دیگر از اقدامات نظارت بر برداشت آبهای زیرزمینی توسط کشاورزان است که باید کنترل شود و معتقدیم باید شبکههایی ایجاد شود که کشاورزان به جای استفاده از منابع زیرزمینی از شبکههای آبیاری سطحی استفاده کنند و استفاده از آبهای زیرزمینی برای کشاورزان محدود شود.
برای این بایدهایی که میفرمایید اقدام عملی هم دارید؟
باید یکسری تسهیلات قائل شویم. کشاورز یک برداشتی را از آب زیرزمینی دارد اینکه ما مجبورش کنیم با صرف هزینه شبکه ایجاد کند ممکن است در توان مالی او نگنجد یا تمایل به محاسبه میزان آبی که برداشت میکند نداشته باشد.
وقتی به صورت فردی نگاه میکنیم، کار کار سختی است. بر این اساس معتقدیم باید تسهیلاتی گذاشته شود و به جامعه کشاورزی کمک کند که برای بهرهوری بیشتر و کاهش مصرف شبکههایی در اراضی آب اجرا شود. بخشی را هم دولت سرمایهگذاری کند.
بانکها وامهایی با سود کم بدهند، امتیازاتی قائل شوند که کشاورزان رغبت کنند که کشاورزی از حالت سنتی به مدرن تبدیل شود.
با توجه به آزادسازی قیمت آب و قانون هدفمندی یارانهها آیا منابع مالی آزاد میشود که در اختیار شما قرار بگیرد؟
کارگروه تحول اقتصادی هنوز قیمت آب بخش کشاورزی را بررسی میکند. تعرفه آب کشاورزی در قانون هدفمندی یارانهها در حال بررسی است.
در قانون برنامه پنجم نسبت به خرید تضمینی آب، سرمایهگذاری، احداث و بهرهبرداری و حتی مالکیت آب تصریح شده و نسبت به آن باید برنامهریزی شود.
شرکتهای آب منطقهای شرکتهای ضررده هستند که الان کمک زیان میگیرند در نتیجه نمیتوانند این تفاوت قیمت را تضمین کنند. بانک مرکزی باید به پشتوانه دولت این تضمین را بدهد. یعنی زمانی که سرمایهگذار به بانک مراجعه میکند اگر قرار بر این باشد که بانک بخواهد از محل درآمدهای شرکتهای آب منطقهای تضمین بگیرد با توجه به منفی بودن تراز درآمدی چنین تضمینی از سوی شرکتها انجام نخواهد شد.
در برنامه پنجم برای طرحهای آبی چه میزان سرمایهگذاری پیشبینی شده است؟
حدود 38 هزار میلیارد تومان برای شبکهها و معادل همان برای سدها نیاز داریم.
از چه منابعی این سرمایه تامین میشود؟
با توجه به فروش مشخص نفت و میزان اعتباری که برای طرح تملک دارایی سرمایهای میگذارند یقینا از محل درآمدهای عمومی قابل تحقق نخواهد بود.
راهکارهای دیگر تامین منابع فاینانس از منابع داخلی و خارجی است. برای فاینانس حتما باید قیمت آب مشخص شود. خصوصا در بخش کشاورزی که مصرف عمده در آن قسمت است. برای سرمایهگذاری داخلی باید یکسری تسهیلات قائل شویم یعنی از نظر نقدینگی این امکان وجود داشته باشد که شرکتهایی بصورت مشارکت این کار را انجام دهند. معمولا پیمانکاران ما شرکتهای سرمایهگذار نیستند شرکتهای عملیاتی هستند و ماشینآلات، تجهیزات و عوامل دارند که با آنها کار میکنند لذا امکان سرمایهگذاری از جانب پیمانکاران بخش آب کمتر وجود دارد مگر این که اینها با سایر سرمایهگذارها هماهنگ شوند و آنها سرمایهگذاری کنند. سرمایهگذاری آنها هم مشروط به تعیین قیمت یا تفاوت قیمت یا خرید تضمینی است که این موضوع باید حل شود. مادامی که این مشکل حل نشود نباید انتظار داشت که در این بخش موفقیت بدست آید.
ظاهرا در بودجه 90 قرار نیست طرح جدیدی کلنگ زده شود. مگر در موارد خاص و در حوزه آب. سال آینده چه طرحهایی به اتمام میرسند و آیا طرح جدیدی هم وجود دارد؟
بعضی طرحهای جدید تامین آب شرب میانمدت هستند که اجرای آن باید شروع شود و برخی طرحها هم هنوز مطالعاتشان کامل نشده و طرحهای جدیدی است اما در نهایت اولویت با طرحهایی است که الان در حال اجراست. بعضی طرحهای اجرایی هم با توجه به پیشرفت فیزیکیشان اولویتبندی میشوند.
یعنی اگر طرحی بیش از 80 درصد پیشرفت داشته باشد باید اعتبار بیشتری به آن داده شود تا در سال 90 به اتمام برسد.
چند درصد طرحها در اولویت تمام شدن تا پایان سال 90 قرار دارند؟
اجرای 37 سد مخزنی در اولویت تمام شدن هستند که حدود 1300 ـ1200 میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.
برای تکمیل آن تا پایان 90 الزام دارید؟
بله. اینها 80، 85، 90 و 92 درصد پیشرفت داشتهاند.
با اجرای این طرحها چقدر به ذخایر آبی کشور اضافه میشود؟
اگر طرح سد گتوند را هم اضافه کنیم حدود 5/6 میلیارد مترمکعب به ذخایر آبی اضافه خواهد شد.
دولت در سفر اخیر خود به سمنان مصوبهای مبنی بر بحث انتقال آب خزر به سمنان داشت. لطفا در مورد چگونگی این طرح توضیح دهید؟
درباره پروژه انتقال آب خزر به سمنان با قرارگاه خاتمالانبیا تفاهمنامهای امضا شده و قرار بر این شد که اجرای آن سال 90 باشد. واقعیت این است که بخش مرکزی کشور دچار کمبود آب است و اگر بخواهیم جمعیت تهران کاهش پیدا کند باید کارهای زیرساختی در استانهای نزدیک صورت بگیرد و اساسیترین موضوع در این زمینه تامین آب است. تمرکز و تجمع جمعیت نیاز به تامین آب دارد بر این اساس رئیسجمهور برای این امر مهم دستور دادند. در همین راستا بود که تفاهمنامه انتقال آب خزر به سمنان مبادله و مطالعات آن درحد پتانسیلیابی برای این انتقال شروع شده است.
اجرای این پروژه چه میزان سرمایه لازم دارد؟
در حال حاضر برآوردی برای آن نداریم زیرا طول مسیر طرح تعیین کننده و در حد مکانیابی است.
آب از چه مسیرهایی عبور میکند؟
گزینههای زیادی مطرح است و از هر گزینهای که اقتصادیتر باشد استفاده میشود. از غرب حوزه خزر به لحاظ وجود رشته کوههای البرز انتقال سخت است. باید ارتفاعات زیادی را پمپاژ کند اگر تونل زده شود در بعضی مقاطع تونلها بسیار طولانی است. پس این گزینه در اولین گزینهها رد است.
به سمت شرق که برویم، از نکا و بهشهر به گلستان میرسد احتمال دادیم این مسیر از لحاظ اقتصادی مناسبتر باشد. حدود 30 مسیر در این طرح وجود دارد که مشاور آنها را بررسی میکند.
استاندار سمنان گفت طرح بین 4 تا 5 میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد.
تا گزینهها قطعی نشود نمیتوان برآورد کرد.
شما پیشبینیای ندارید؟
خیر، اگر قرار باشد با 3 ـ 2 خط لوله انجام شود تونل، پمپاژ، تعداد ایستگاههای پمپاژ، میزان برقی که نیاز دارد، همه اینها باید برآورد شود بعد قابل قیمتگذاری خواهد بود.
از سال 90 امکان اجرای آن وجود دارد؟
انشاءالله بنا بر دستور و مصوبه سفر جزو وظایف وزارت نیروست که اجرای آن را آغاز کند.
افق اجرای پروژه چندساله پیشبینی شده است؟
بستگی به میزان اعتبارات دارد.
به موضوع تامین آب دشتهای بحرانی و ممنوعه برگردیم. در حال حاضر چه تعداد از دشتهای آبی کشور ممنوعه است؟
610 دشت مطالعاتی داریم که 220 دشت ممنوعه است و برداشت آب از منابع زیرزمینی آنها به طور کلی ممنوع است.
گستره محدوده جغرافیاییاش پراکنده است یا متمرکز؟
عمده دشتهایی که از نظر ظرفیت آبی مناسب هستند دچار محدودیت شدند. یعنی دشتهایی که تمرکز جمعیت دارند، کیفیت خاک در آن دشتها مناسب است مانند دشت مشهد، بهار، کبودرآهنگ و دشت ورامین.
ممنوعیتها برای برداشت از این دشتها چیست؟
میزان آبی که هرسال نازل میشود و میتواند سالیانه به عنوان حجم مازاد برداشت شود میزانی است که تعادل صفری نامیده میشود. اگر وارد ذخیره استراتژیک شویم و برداشت کنیم امکان جایگزین آن وجود ندارد و سبب میشود دشتهای ما نشست کند. در دشتهای علیآباد، قزوین و مشهد شاهد این نشستها بودیم.
نشست دشت با کاهش ذخیره آب زیرزمینی همراه است یعنی اگر نزولاتی داشته باشیم فضای متخلخل بافتی که متراکم شده است کم شده و آب کمتری را ذخیره خواهد کرد. سفرههای آب زیرزمینی، سدهایی هستند که خداوند به ما عنایت کرده و از این روی ما برای حفاظت از این منابع و سفرههای آبی زیرزمینی راههای قانونی را نیز پی میگیریم.
حجم این آبها چقدر است؟ آیا قابل استحصال هست؟
در حال حاضر هرساله 56 میلیارد متر مکعب از آبهای زیرزمینی برداشت میشود. 50 میلیارد متر مکعب برداشتها مجاز و 6 میلیارد متر مکعب آن فاقد پروانه است. قانون تصویب شده و قرار اگر پتانسیل دشت مثبت باشد تغییر روش آبیاری در آن دنبال و شبکه آبیاری مدرن اجرا شود.
زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
