نسل ماهی خاویار رو به انقراض

محققان معتقدند بروز شرایط بحرانی ماهیان خاویاری دریای خزر به دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و گسترش بهره‌برداری از منابع طبیعی از جمله منابع محیط زیست دریایی به دنبال بروز فقر شکل گرفته است و نبود نظارتی از سوی کشورهای ساحلی بویژه کشورهای تازه استقلال یافته بر این روند دامن زد.

آمارها نشان می‌دهد در 5 سال گذشته صید ماهیان خاویاری در ایران به یک‌چهارم و میزان خاویار استحصالی نیز به نصف کاهش یافته است که به دنبال بروز این شرایط مسوولان محیط زیست ضمن اعلام تاسف‌برانگیز بودن این شرایط نسبت به احتمال نابودی نسل ماهیان خاویاری هشدار داده و خواستار تشکیل کمیته ملی حفاظت از ماهیان خاویاری و یگان ویژه حفاظت از این گونه ارزشمند جهانی شدند.

از آنجا که مابین هر تخم‌ریزی ماهیان خاویاری یک یا چند سال فاصله وجود دارد بررسی‌ها نشان می‌دهد مناطق تخم‌ریزی اصلی این ماهیان در سال‌های گذشته در سواحل ایران و بیشتر رودخانه‌های سواحل جنوبی دریای خزر بوده است اما در حال حاضر تنها در برخی رودخانه‌ها نظیر گرگان رود، تجن و بویژه سفید رود دیده می‌شود.

به این ترتیب یکی از راه‌های کنترل و حفاظت از این ‌گونه ارزشمند حفاظت از رودخانه‌های منتهی به دریای خزر است، این در حالی است که بر اساس مصوبه شماره یک شواری عالی حفاظت محیط زیست این رودخانه‌ها از لحاظ صید حفاظت شده اعلام شده‌اند و مسوولیت نظارت بر این حفاظت بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است.

اما از آنجا که همواره مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست با کمبود نیروی محیط‌بانی مواجه است کنترل این وسعت از مناطق رودخانه‌ای عملا امکان‌پذیر نبوده و همواره این بخش از اکولوژی ماهیان خاویاری مورد دست‌اندازی صیادان غیرقانونی و متخلفان قرار گرفته است.

به این ترتیب به نظر می‌رسد پیشنهاد ایجاد یگان ویژه حفاظت از این گونه ارزشمند با توجه به ارزش بالای آن، گزینه‌ای تامل‌برانگیز برای حفاظت از آن و نظارت بر روند صید و حفاظتش باشد.

به گفته مدیرکل محیط زیست استان گیلان، کمیته ملی حفاظت از ماهیان خاویاری باید با دبیری سازمان حفاظت محیط زیست (معاونت محیط زیست دریایی) و عضویت دستگاه‌های ذی‌ربط از جمله ستاد کل نیروهای مسلح و یگان‌های نظامی ـ نیروی دریایی سپاه و ارتش و ناجاـ سازمان بنادر و دریانوردی و شیلات و مدیران استانی این دستگاه‌ها در3 استان شمالی باشد و باید هرچه سریع‌تر برای نجات نسل ماهیان خاویاری تشکیل شود.

بر اساس گزارش گروه مطالعات توسعه پایدار و محیط زیست مرکز تحقیقات استراتژیک، خاویار یکی از گران‌ترین مواد غذایی دنیاست در حالی که قیمت هر کیلوگرم خاویار ایرانی به اندازه 37 بشکه نفت خام ایران است اما نسل ماهی استروژن که این تخم‌های خاویار قیمتی را تولید می‌کند در حال انقراض است، به شکلی که به گفته کارشناسان با ادامه روند فعلی صید غیرمجاز، فقط تا چند دهه دیگر ماهیان خاویاری در پهنه آبی دریای خزر زیست خواهند داشت.

به این ترتیب فراکسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی نیز وارد عمل شد و برخی نمایندگان این فراکسیون با توجه به این‌که این ماهی ارز خوبی را وارد کشور می‌کند برضرورت توجه دولت، مجلس و دستگاه‌های ذی‌ربط تاکید کردند.

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی نیز یکی از دلایل صید بی‌رویه و کاهش خاویار را بعد از فروپاشی شوروی سابق و صید این ماهی به دنبال برداشت بی‌رویه کشورهای حاشیه خزر عنوان می‌کند.

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس بیان کرد در موضوع کاهش ماهیان خاویاری باید بررسی شود که چه بخشی مربوط به کشورهای حاشیه دریای خزر و چه بخشی مربوط به ایران می‌شود، اما آنچه مسلم است باید جلوی صید بی‌رویه ماهیان خاویاری گرفته شود.

وی درباره تشکیل کمیته ملی حفاظت از ماهیان خاویاری و یگان ویژه حفاظت گفت: برای هر چیزی ضرورتی ندارد اول کمیته تشکیل دهیم بلکه باید ببینیم که علت وقوع این امر چیست، چه عواملی دخیل و موثر بودند، چه اقداماتی انجام شده و اگر ضرورت داشت کمیته تشکیل دهیم. موضوع کاهش ماهیان خاویاری در هیات رئیسه فراکسیون مطرح و بررسی خواهد شد.

به این ترتیب از آنجا که شکل گیری یک پروتکل یا قرارداد منطقه‌ای که سال‌ها در قالب کنوانسیون دریای خزر در حال بررسی است می‌تواند به عنوان یک راهکار منطقه‌ای بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا تمام کشورهای منطقه دریای‌خزر ملزم به رعایت محدودیت‌ها و حفاظت از این گونه با ارزش زیستی شوند.

مدیربرنامه محیط زیست دریای خزر در این رابطه اراده سیاسی کشورهای حاشیه خزر را تضمین‌کننده امضای این پروتکل‌ها می‌داند و معتقد است وقتی این پروتکل‌ها اجرایی شود، می‌توان در مقابل کشوری که آن پروتکل را رعایت نمی‌کند از لحاظ قانونی ایستاد.

حمیده سادات هاشمی / جام‌جم