عشق تخریب‌ها!

برای شهروندان یک شهر وندالیسم نه‌تنها به عنوان یک واقعیت گریزناپذیر زندگی اجتماعی در شهرها مطرح است، بلکه به مثابه عملی بزهکارانه با هدف تخریب آگاهانه اموال عمومی شهروندان یک شهر محسوب می‌شود. رفتاری که همزمان با توسعه زندگی شهرنشینی و تغییر مناسبات زندگی اجتماعی در شهرها این آسیب اجتماعی نیز هر روز ابعاد تازه‌ای به خود گرفت.

خصوصیت تخریب‌گرایان در هر کشوری متفاوت است. به عنوان نمونه در کشورهای اروپایی ریختن سس روی مبل‌های اماکن عمومی و در آمریکا تخریب ریل‌های قطار بسیار رایج است. در ایران نیز گرچه برداشتن علائم راهنمایی و رانندگی در جاده‌ها یا تغییر شکل آنها مانند کشورهای دیگر رایج نیست، اما کندن پوست درختان برای نوشتن یادگاری، استفاده از در دستشویی‌های عمومی به جای نامه‌های عاشقانه و... رایج است. پاره کردن روکش صندلی‌ها در اتوبوس و اماکن عمومی نیز مانند دیگر کشورها جذابیت‌های خاص خود را برای وندال‌ها دارد، آنها از این کار لذت می‌برند و انرژی‌های متراکم منفی را بدین وسیله بیرون می‌ریزند.

جامعه‌شناسان و صاحبنظران دلیل بروز چنین رفتارهایی را در تحولات شهرنشینی به هم ریختن روابط و مناسبات جمعی به واسطه تغییر ماهیت زندگی‌ها و توسعه زندگی‌های شهری، تغییر زندگی‌های ساده و مبتنی بر روابط عاطفی و همدلی به یک زندگی مبتنی بر روابط رسمی و بی‌روح همراه با فردگرایی مفرط، رقابت سرسختانه و خردگرایی افراطی ارزیابی می‌کنند.

ریشه این واژه از عنوان قوم وندال گرفته شده است. این قوم در قرن پنجم میلادی از ژرمن‌هایی بودند که در آفریقا ظهور کردند؛ آنها در اواسط همان قرن به سرزمین ایتالیا یورش بردند و موجب سرنگونی و فروپاشی امپراتوری بزرگ روم غربی شدند.

در کتاب‌های تاریخی آمده است که سرکوب و چپاول پایتخت امپراتوری روم توسط وندال‌‌های ژرمن دو هفته به درازا کشید. آنها ضمن چپاول شهر، تمامی فضاهای شهری را ویران و تندیس‌های با ارزش را خرد کردند، کتاب‌ها را سوزاندند و ساختمان‌ها را به آتش کشیدند.

وندال‌ها به هر سرزمین و شهر دیگری نیز که یورش می‌بردند، اموال ساکنانش را به چپاول می‌بردند و اشیا و آثار غیرقابل حمل را نابود می‌کردند. ویژگی و شخصیت ویرانگر این قوم موجب شد نام‌شان بر رفتار و اقدامات ویرانگرانه در شهرها گذاشته شود و هرگونه ویرانگری اموال عمومی، یادآور نام و یاد نابودگر آنها باشد. به همین دلیل است که شکستن حفاظ‌های ایستگاه‌های اتوبوس و پل‌های هوایی عابر پیاده یا نوشتن روی آنها، تخریب تلفن‌های عمومی، تخریب اتوبوس‌ها، شکستن شیشه‌ها یا پاره کردن صندلی‌های آنها و به طور کلی تخریب فضاهای عمومی شهری که مدت‌هاست به صحنه‌های عادی و البته آزاردهنده‌ای برای شهروندان تبدیل شده است به نوعی رفتارهای تخریب گرایانه وندالیسم‌ها را در ذهن تداعی می‌کند.

هرچند آمار دقیقی از میزان تخریب‌ها و خسارت‌هایی که وندالیسم‌ها یا همان تخریب‌گران به فضاهای شهری و یا امکانات و تجهیزات موجود در آن وارد می‌کنند در دست نیست، اما شاید برای پی بردن به گوشه‌هایی از هزینه‌های هنگفتی که وندالیسم‌ها به شهر تحمیل می‌کنند، ارائه برخی آمار جسته و گریخته که طی سال‌های اخیر از سوی سازمان‌های زیرمجموعه حوزه شهری گزارش شده است، خالی از لطف نباشد...

بر این اساس میزان خسارت‌های وارده از سوی برخی تماشاگرنماها پس از پایان بازی فوتبال به ناوگان اتوبوسرانی فقط در سال 86 حدود 23 میلیون تومان برآورد شده است و این در حالی است که برای جبران این خسارت‌ها بیش از 300 میلیون تومان هزینه نیاز است...

در راه آهن تعداد شیشه‌های شکسته شده در قطارها در سال 77 حدود دو هزار شیشه و در سال 86 حدود 2500 عدد بوده است. در حوزه تخریب کیوسک‌های تلفن در سال 86، 13 هزار و 633 مورد کیوسک تلفن تخریب یا مورد سرقت قرار گرفته که شامل 120 دستگاه کامل و 11 هزار گوشی بوده است...

هرچند در حوزه زیباسازی شهری آمار دسته‌بندی مشخصی وجود ندارد، ولی در سال 86 حدود 2 میلیارد تومان برای پاک کردن و ترمیم خسارت‌های ناشی از شعارنویسی و خط‌خطی‌های دیوار‌ها و 300 میلیون تومان برای ترمیم مبلمان شهری از جمله سطل‌های زباله یا وسایل ورزشی پارک‌ها و بوستان‌های شهری هزینه شده است.

اما موضوع وندالیسم یا همان تخریب‌گری فضاها و امکانات عمومی شهری با وجود این‌که ریشه در جامعه‌شناسی دارد، اما در تعریف وارد حیطه روان‌شناسی می‌شود. یک کارشناس ارشد روان‌شناسی شخصیت در گفت‌وگو با جام‌جم با بیان این‌که رفتارهای این گروه را باید از دو منظر کنش و واکنش بررسی کرد، توضیح می‌دهد: تخریب‌گران شهری معمولا دارای ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری خاصی هستند که ریشه در نوع تربیت و آموزش‌های اولیه آنها در محیط خانواده و مدارس و حتی تجربیات دوران کودکی آنها دارد، در حالی که توارث نیز در بروز چنین رفتارهایی بی‌تاثیر نیست.

مرتضی امیدی‌خواه با تشریح ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری تخریب‌گران فضاها و امکانات عمومی شهری یا در اصطلاح معروف وندالیسم‌ها معتقد است: این افراد روحیه بیمارگونه برای تخریب اموال عمومی دارند.

وی در تشریح سایر ویژگی‌های شخصیتی و روحی و روانی افرادی که روحیه تخریب‌گری دارند می‌گوید: این افراد عمدتا از ضریب هوشی پایین و تحصیلات کمی برخوردارند و حضور آنها در محیط‌های دارای فقر فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی بیشتر به چشم می‌خورد. درواقع این افراد از لحاظ شخصیتی دارای ناکامی‌ها و تعارض‌هایی هستند که در واکنش به آنها پرخاشگرانه وارد عمل می‌شوند و رگه‌هایی از شخصیت‌های تقابلی و انتقام‌جویانه در این افراد دیده می‌شود. این افراد معمولا دارای شخصیتی‌هایی برون‌گرا هستند که به طور سریع عکس‌العمل نشان می‌دهند و یک نوع ضد اجتماعی بودن در رفتارهای آنها مشهود است.

شهروندانی که روحیه تخریب‌گری در رفتارشان دارند، آنچنان که باید تعهد و مسوولیتی در مقابل بسیاری از مسائل ندارند. این روان‌شناس معتقد است: روحیه تخریب‌گری در افراد مجرد بیش از متاهل‌ها دیده می‌شود و حتی چنین رفتارهایی در مردان بیشتر از زنان به چشم می‌خورد.

افراد دارای روحیه تخریب‌گری از لحاظ زندگی نیز در شرایط طبیعی نیستند، به طوری که رگه‌هایی از بزهکاری‌ها و خلاف‌های جزئی را هم در آنها می‌توان یافت.

این همان چیزی است که مدرس دانشکده علوم بهزیستی و توانبخشی نیز به آن اشاره کرده و توضیح می‌دهد: الگوبرداری بدون اندیشه و تفکر، پایین بودن هوش عاطفی و عدم مدیریت و کنترل صحیح بر هیجان‌ها و انگیزش‌ها از دیگر ویژگی شخصیتی تخریب‌گران شهری است، درواقع استراتژی آنها در قبال حل مساله استراتژی احساسات کنترل نشده و هیجانی است.

وندالیسم به صورت فردی و گروهی بروز پیدا می‌کند و در این میان بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان خسارت‌های تخریب‌گری به طور تک‌نفره به مراتب بیشتر از خسارت‌های گروهی است. کارشناس ارشد روان‌شناسی شخصیت به طور کلی افرادی با چنین ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری را عشق تخریب‌ها تعریف می‌کند و معتقد است: در رفتارهای تخریب‌گران نوعی علاقه به جلب توجه سایرین به چشم می‌خورد و چنین رفتارهایی نیز برای مطرح شدن بروز پیدا می‌کند. امیدی‌خواه اما این نظریه را که رفتارهای تخریب‌گرانه به طور ناخودآگاه و ناآگاهانه در این افراد بروز پیدا کند را رد کرده و می‌گوید: نمی‌توان واژه آگاهانه را از روی رفتارهای تخریب‌گرانه این افراد برداشت و اقدامات آنها کاملا خودخواسته، ارادی و آگاهانه است.

اما به نظر می‌رسد آنچه موجب جری‌تر شدن برخی شهروندان قانون‌گریز برای تخریب فضاهای عمومی شهر می‌شود، فقط خلاء‌های قانونی برای برخورد با شهروندان متخلف نیست، بلکه عدم ضمانت اجرایی برای مجازات تخریب‌گران اموال عمومی است. طبق ماده 677 قانون مجازات اسلامی، هر کس عملا اشیای منقول و غیرمنقول متعلق به دیگری را تخریب نماید و یا به هر نحو تلف کند یا از کار بیندازد به حبس از 6 ماه تا 3 سال محکوم خواهد شد.

این قانون اگرچه به خودی خود تکلیف تخریب‌گران فضاهای عمومی شهری را روشن می‌کند، اما عدم برخورداری از ضمانت اجرایی به نوعی دست این شهروندان متخلف را در ارتکاب اعمال مجرمانه‌شان بازمی‌گذارد، زیرا در اکثر موارد این تخریب‌ها به طور پنهانی انجام می‌شود و بنابراین شناسایی مسببان آن در اکثر موارد امکانپذیر نیست.

در چنین شرایطی است که نقش شهروندان در تذکر و بازدارندگی پررنگ‌تر می‌شود. هرچند دیدن چنین صحنه‌هایی به دلیل عادی شدن آنچنان عادی شده است که هیچ کس عکس‌العملی نشان نمی‌دهد و اگر شهروندانی نیز در صورت مشاهده شهروندی که مرتکب چنین رفتاری می‌شود، ترجیح می‌دهند به روی خود نیاورند. گاه نیز شهروندانی که تذکر می‌دهند با عکس‌العمل تند فرد متخلف مواجه می‌شوند و به قول معروف پشت دستشان را داغ می‌کنند که دیگر با مشاهده چنین صحنه‌هایی حتی لب به اعتراض و تذکر نگشایند.

اما تمام این موارد نباید موجب شود که ما از وظیفه شهروندی خود در تذکر دادن غافل شویم و ضروری است با اعتراض کردن و تذکر دادن حتی اگر باعث بازدارندگی فرد متخلف از رفتار نادرستش هم نشود، تلنگری به او بزنیم تا بداند همه شهروندان نسبت به چنین رفتارهایی بی‌اعتنا نیستند.

از سوی دیگر رسانه‌ها نیز باید با ساخت برنامه‌های آموزشی ضرورت حفظ و نگهداری از فضاهای عمومی شهری و مسوولیت شهروندان در این زمینه را یادآوری کرده و با آگاه‌سازی شهروندان در این زمینه از آنها برای برخورد با تخریب‌گران شهری کمک بگیرند.