کتابخانه‌ای بزرگ ‌، مراجعان‌‌ اندک

در این کتابخانه که در خیابان شریعتی، کوچه سعدی قرار دارد، حوض استثنایی محوطه بیرونی نیز که به شکل کتاب است، عنصر دیدنی به شمار می‌آید که متاسفانه به علت کم‌توجهی در آن آبی نیست و رنگ و رویی ندارد.

از معماری بنا و چینش قفسه‌ها مشخص است که استاد از ابتدا با قصد ساخت فضایی کتابخانه‌ای به جمع‌آوری کتاب‌ها پرداخته است. طبقه اول محل مطالعه مراجعه‌کنندگان و قفسه‌های کتاب و طبقه دوم که در گذشته محل سکونت استاد بوده، اکنون مخزن و نیز میزبان کتابخانه اهدایی استاد محمدتقی دانش‌پژوه است.

نسخه‌های خطی باارزش

کتابخانه استاد مجتبی مینوی، در حال حاضر زیرمجموعه مدیریت کتابخانه‌های پژوهشگاه علوم انسانی است و برای همین بیشتر مورد مراجعه دانشجویان ادبیات و ایرانشناسی قرار می‌گیرد.

محمد گلبن، محقق و پژوهشگر تاریخ مطبوعات، درباره تاریخچه این بنا می‌گوید: مینوی انسان بسیار بزرگی بود. من در سال‌های آخر عمر استاد با ایشان بودم. او جمعه‌ها در طبقه پایین ساختمان جلسه می‌گذاشت و ناصر خسرو می‌خواند. بعضی استادان هم می‌آمدند و مودب می‌نشستند و یاد می‌گرفتند. او خودش چای درست می‌کرد و برای مهمانانش می‌آورد.

وجود نسخه‌های خطی و چاپی باارزش از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتابخانه است. استاد مینوی در سال‌های زندگی‌اش بارها به دیگر کشورها بویژه ترکیه سفر می‌کرد و در آنجا کتاب‌ها را فهرست برمی‌داشت.

او یکی از بهترین نسخه‌شناسان ایران بود و خط بسیار خوبی هم داشت.

ناصرالدین حسن‌زاده، از مجموعه‌داران کتب خطی، در این باره توضیح می‌دهد: تسلط استاد به انواع خط‌ها و هنر خوشنویسی یکی از مهارت‌هایی بود که به او در تشخیص معتبر بودن نسخه‌های قدیمی کمک می‌کرد. مینوی انواع خط‌ها را می‌شناخت و بر تاریخ خوشنویسی فارسی تسلط داشت.

شماره‌گذاری منحصر به‌فرد

المیرا خانلرخانی، سرپرست کتابخانه مینوی درباره ویژگی‌های منحصر به فرد آن می‌گوید: استاد با ذهنی منظم و ساختاریافته کتاب‌ها را جمع‌آوری و مطالعه می‌کردند که شاید بتوان بخشی از آن را به حساب سلیقه شخصی و علاقه ذاتی ایشان به نظم بگذاریم.

جالب است که کتاب‌های این مرکز طبق هیچ کدام از روش‌های معمول رده‌بندی کتابخانه‌ای، دیویی و کنگره نیست. کتاب‌ها با شماره ثبتی در قفسه گذاشته شده‌اند از 1 الی 18000 که ما نیز در شماره‌گذاری دیگر کتاب‌ها از همین شیوه استفاده می‌کنیم. به همین دلیل کتاب‌های فلسفه، تاریخ، شعر و... در کنار هم قرار دارند. استاد پشت بیشتر کتاب‌ها نیز تاریخ زده و گاهی هم توضیحی کوتاه داده که از کجا آن را تهیه کرده است.

او در باره صحافی خوب کتاب‌ها نیز توضیح می‌دهد: فردریش لانکامره، صحاف قدیمی و دوست استاد بود که صحافی کتاب‌هایش را به طور اختصاصی انجام می‌داد. صحافی این کتاب‌ها آنقدر خوب است که پس از حدود 5 دهه همچنان به دوام خویش باقی مانده‌اند. موارد آسیب‌دیده بسیار کم دیده می‌شود. البته یک واقعیت این است که کتابداران قبلی نیز در حفظ و مرمت این کتاب‌ها کوشیده‌اند.

حاشیه‌نویسی‌های گرانبها

استاد مینوی با رویکرد حفظ ادبیات فارسی و ایران‌شناسی، علاوه بر فهرست‌نگاری و شناسایی کتب خطی در کتابخانه‌های معتبر جهان به جمع‌آوری آثار ارزشمند فارسی در داخل کشور می‌پرداخت.

محمد گلبن در این باره می‌گوید: در آن زمان کتابفروشی‌هایی مثل شمس و ادب در ناصر خسرو کتابخانه‌های شخصی افراد را خریداری می‌کردند و به افرادی مانند استاد مینوی اطلاع می‌دادند و آنها هم می‌رفتند و کتاب‌های مناسب را خریداری می‌کردند و به منزل می‌بردند.

یادداشت‌هایی که استاد مینوی با خط خود بر حاشیه کتاب‌هایش نوشته، بر ارزش کتاب‌های این کتابخانه افزوده و برای همین مسوولان پیش از تحویل کتاب‌ها این یادداشت‌ها را با کاغذ می‌پوشانند تا در دست هر کسی قرار نگیرد. این یکی از دلایلی است که موجب می‌شود تا کتابخانه به صورت قفسه بسته اداره شود.

خانلرخانی در این باره می‌افزاید: قدمت کتاب‌ها دلیل دیگری بر بسته اداره شدن این کتابخانه است. از این‌رو ما برای راحتی و در دسترس بودن منابع و اطلاعات مورد نیاز مراجعه‌کنندگان امکاناتی مانند اسکن، کپی و حتی خدمات تلفنی یا ایمیلی (minovi.library@yahoo.com) در اختیار آنان قرار می‌دهیم. به همین جهت افرادی که از شهرستان به کتاب‌ها و منابع ما نیاز دارند، می‌توانند به راحتی اطلاعات موردنظرشان را به دست آورند.

با وجود تمام تلاشی که مسوولان کتابخانه برای ارائه خدمات انجام می‌دهند، اما عده کمی از وجود این مکان آگاهند و به طور کل تعداد مراجعان محدود است. اگرچه پژوهشگران، دانشجویان و حتی گاهی دانش‌آموزان علاقمند به مطالعات تخصصی از این کتابخانه استفاده می‌کنند، اما متاسفانه تعداد مراجعان بسیار اندک است و کمتر کسی به سراغ چنین منابع دست اولی می‌رود. برای همین برخی روزها کتابخانه گاهی در روز تنها یک یا دو مراجعه‌کننده دارد.

خانلرخانی در همین رابطه ادامه می‌دهد: شاید یکی از دلایل ناشناخته ماندن این مرکز آن باشد که نام این کتابخانه به صورت عمومی و نه تخصصی در 118 ثبت شده است.

این در حالی است که از بعضی کتاب‌های این کتابخانه تنها یک نسخه در ایران وجود دارد که نه در کتابخانه ملی و نه کتابخانه مجلس و نه هیچ جای دیگر اثری از آنها نمی‌توان یافت.

استاد مینوی که در جایی نوشته «اگر به اندازه بال پشه‏ای به پیشرفت فرهنگ سرزمینم کمک کرده باشم، عمرم ‏بیهوده نبوده است.» او اگر هیچ کار دیگری در حوزه فرهنگ انجام نداده بود، با به یادگار گذاشتن این کتابخانه دین خود را به ایران زمین ادا کرده‌ است .