تنظیم روابط 4 کشور منطقه با «ساعت» ایرانی

هر دو کشور ایران و ترکیه از موقعیت خاص استراتژیک در منطقه برخوردارند که این موقعیت مرهون جغرافیایی است که در آن قرار دارند. ایران پل ارتباطی ترکیه به شرق و ترکیه پل ارتباطی ایران به غرب است.

نگاهی به تاریخ ایران و ترکیه نشان می‌دهد که بسیاری از تحولات دو کشور مصادف با یکدیگر و بعضا تاثیرگذار بر یکدیگر بوده است، اما این تحولات به روابطی رسیده که نگاه نگران غرب را به دنبال خود دارد.

چهارمین حضور رئیس‌جمهور در ترکیه و برگزاری نشست 1+5 با ایران در استانبول در بهمن ماه بهانه‌ای شد تا در سفر هیات رسانه‌ای به این کشور، جام‌جم در گفت‌وگو با بهمن حسین‌پور سفیر جمهوری اسلامی ایران در آنکار ا به بررسی روابط میان دو کشور بپردازد.

سفیر کشورمان معتقد است که روابط دو کشور درنهایت گستردگی و حسن روابط است و گویای این مدعا اولین سفر علی‌اکبر صالحی ـ سرپرست وزارت امور خارجه‌ ـ به این کشور است که این نشانه اهمیت این روابط به شمار می‌رود.

ارزیابی شما از سفر رئیس‌ جمهور به ترکیه چیست؟

طی 2 سال و نیمی که در ترکیه سفیر هستم، رئیس‌جمهور 4 بار به ترکیه سفر کرده است اگر از این زاویه به روابط دو کشور نگاه کنید، این نهایت گستردگی و حسن روابط دو کشور است.

سفر رئیس‌جمهور در چارچوب کنفرانس اکو صورت گرفته است. البته در هر سفری که تحت هر عنوانی یا اجلاسی صورت می‌گیرد، دیدارهای دوجانبه نیز صورت می‌گیرد که دیدار با عبدالله گل، رئیس‌جمهور و رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه ازجمله آنها بود.

ما با ترکیه مسائل دوجانبه بسیاری داریم، همکاری‌های اقتصادی بین دو کشور خیلی زیاد است، همکاری‌های سیاسی و رفت و آمد سیاسی با این کشور در جریان است همچنین در خصوص همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، خیلی حرف برای گفتن داریم. در آینده نیز شاهد گسترش بیشتر روابط دو کشور در کلیه‌ زمینه‌ها خواهیم بود.

به اعتقاد من به عنوان یک دیپلمات و کسی که درس اقتصاد هم خوانده‌ام، تا دو کشور رابطه تجاری و اقتصادی‌شان توسعه پیدا نکند، امکان ندارد شما بتوانید ادعا کنید که دو کشور رابطه خوبی دارند. خود ترک‌ها هم به این نظر اعتقاد دارند. اگر روابط اقتصادی دو کشور قوی نشود بیشتر صحبت‌ها در حد حرف باقی می‌ماند. حرف اصلی ما با ترک‌ها که می‌تواند تضمین‌کننده آینده روابط دو کشور باشد، این است که براساس اصل 400 سال مرز آرام میان دو کشور تعریف شود و در این چارچوب باید حجم تجاری و اقتصادی افزایش یابد. این موضوع همیشه در بحث‌ها مطرح است همیشه در مذاکرات دو طرف یک فهرست بلند بالا از مباحث اقتصادی و تجاری مطرح است، ترکیه کشوری است که اقتصاد آن بر پایه تجارت می‌چرخد و برای رسیدن به اصل «به صفر رساندن مشکلات» لازم است روابط دو کشور بیش از حال حاضر باشد. من یک مثال در این رابطه برای شما بزنم، در اینجا همه رسانه‌ها در دست هلدینگ‌های اقتصادی است، شاید یکی یا دو تا از رسانه‌ها این طور نباشد، اما اکثرا در دست هلدینگ‌های اقتصادی است. مثلا آقای دوغان تاجر بزرگی است که مالکیت روزنامه‌های بزرگی چون ملیت و حریت را در دست دارد یا احمد چالیک، 5 روزنامه در اختیار دارد. از این رو این افراد در تحت تاثیر قرار دادن افکار عمومی ترکیه نقش بسیاری دارند و روابط اقتصادی و رسانه‌ها نیز لازم و ملزوم همدیگر هستند. من این نکته را در دیدار با این افراد مدنظر قرار داده‌ام. اگر شما این تجار را در مورد ایران تحت تاثیر قرار دهید و آنها را در سرمایه‌گذاری و تجارت در ایران دخیل کنید، او دیگر نمی‌تواند در روزنامه‌اش برخلاف واقع در مورد ایران بنویسد، کما این که در حال حاضر این امر در جریان است. همین طور که تجارت روی مطبوعات اثر دارد در روابط سیاسی نیز اثر دارد، چون لازمه ایجاد روابط تجاری رفت و آمد مقامات دو کشور و دیدار وزراست و بدون این رفت و آمدها رابطه تجاری شکل نمی‌گیرد. وقتی ما می‌گوییم که از ابتدای سال به عنوان مثال 7 وزیر به کشوری رفت و آمد کرده‌اند این به آن معناست که حجم بالای روابط سیاسی شکل گرفته است؛ اقتصاد است که وزیر را به سفر کشانده، مخصوصا در کشورهایی که اقتصاد آزاد دارند این جریان بیشتر ملموس است. به ما نگاه نکنید که بیشتر اقتصادمان دولتی است در کشورهای اقتصاد آزاد وزیر برای اقتصادیون کار می‌کند چون اگر نتواند برای آنها مثمرثمر باشد، رای نمی‌آورد و پول انتخابات و تبلیغات از سوی این گروه‌ها تامین نمی‌شود.

دبیر خانه‌ها نقش خاص و تعیین‌کننده‌ای در دستور جلسات و تصویب دستور جلسات ندارند، نقش اصلی دبیرخانه‌ها تهیه مقدمات این اجلاس‌هاست. بدون آمادگی دبیرخانه اجلاسی برگزار نمی‌شود و با هماهنگی کشورهای عضو دستور جلسه را تعیین می‌کند و در پایان اجلاس دبیرخانه مسوول است تا نتایج و تصمیمات گرفته شده را جمع‌آوری و به کشورهای عضو ابلاغ کند این موضوع اصلی است ولی شما مطمئن باشید که اگر رئیس دبیرخانه از کشوری باشد در جا انداختن نظرات آن کشور و حمایت از آن نقش دارد.

همان طور که اشاره کردید آمریکا بشدت دولت ترکیه و بخش خصوصی آن را تحت فشار قرار داده است که همکاری‌های اقتصادی خود را با ایران قطع کنند. حتی آمریکایی‌ها به سراغ شرکت‌های خصوصی که با ما کار می‌کنند هم رفته‌اند و آنها را از همکاری با ایران برحذر داشته و این نهایت استیصال یک کشور است. استوارت لیوی، معاون وزارت خزانه‌داری آمریکا که مسوول اجرایی تحریم‌های ایران است 2 بار در یک ماه و نیم به ترکیه آمده و با مسوولان همین شرکت‌های خصوصی ملاقات کرده است. هر وقت که با بعضی از تجار ترکیه‌ای دیدار می‌کنم، سفارت انگلیس، آمریکا، اسرائیل و حتی ژاپن دنبالم هستند که ببینند با کی دیدار می‌کنم و در مورد موضوع آن تحقیق می‌کنند. بنابراین این نهایت فشار آمریکا در بخش تحریم‌هاست که ما داریم تجربه می‌کنیم، ولی در همین وضعیت حجم روابط تجاری ما با ترکیه 2 برابر شده است، فشار علیه ایران بالاست، ولی ما در مقابل این فشارها راهکار می‌یابیم. ترک‌ها به آمریکایی‌ها فهماندند که ما با ایران همسایه هستیم و لاجرم باید یک سری روابط داشته باشیم، ضمن این‌که این موضوع در چارچوب استراتژی خودشان یعنی «به صفر رساندن مشکلات با کشورهای همسایه» است. از همین منظر یعنی 2 برابر شدن حجم روابط تجاری ما با ترکیه می‌توان مشخص کرد که ما در وضعیت سکون قرار نداریم، نه ما و نه ترکیه.

اگر مبنای روابط با ترکیه را بخواهیم از ابتدای انقلاب خودمان بررسی کنیم، روابطمان چه به لحاظ سیاسی وچه به لحاظ اقتصادی فراز و نشیب‌های بسیاری داشت. 2 نفر از سفرای ما در دولت‌های گذشته ترکیه از این کشور اخراج شده بودند که یکی از آنها آقای متکی بود. 2 سفیر اخراجی یعنی نهایت وخامت و بدترین نوع روابط. ما یک دوره‌ای در زمان آقای تورگوت اوزال، حجم روابطمان به خاطر نیازهایی که برای جبهه داشتیم به 3 میلیارد هم رسید، ولی این موضوع مقطعی بود، هرگز روابط ما به لحاظ سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و رسانه‌ای عمیق نبود که این امر دلایل متعددی دارد. دولت‌هایی که در ترکیه حکومت می‌کردند و افرادی که در راس دولت ترکیه بودند، افکاری داشتند که با مواضع و ایده‌ها و خواسته‌های ما تطبیق نداشت، اما در زمان دولت حزب عدالت و توسعه به لحاظ استراتژیک با این کشور نزدیک‌تر بودیم. ترک‌ها در گذشته با تمام همسایگان خود مشکل داشتند ولی این دولت تلاش کرد تا روابط را با همسایگان، عادی و مطلوب کند. زمانی که دولت حاکم این افکار را دارد طبعا در روابط با همسایگان تاثیرگذار است. خوشبختانه با این اهدافی که دولت ترکیه برای خودش تعیین کرده بود و علاقه‌مندی و اراده‌ای که دولت آقای احمدی‌نژاد نشان داد، این موضوع باعث شد که ما نزدیک شویم و می‌توانم ادعا کنم در روابطی که ما با ترکیه داریم براساس آمار و ارقام در 100 سال گذشته بی‌نظیر بوده، حجم تردد هیات‌ها، قرار دادهای منعقده، حتی کمیسیون‌های مشترک‌ را ما عملیاتی کردیم، یعنی امسال برای اولین بار پیشنهادات، مشکلات و محور‌ها را از طریق کمیسون مشترک اعلام کرده است و کمیسیون‌های مشترک نیز در حد امضای دو طرف عملیاتی شده است. ما برای اولین باردر چارچوب تعرفه تجاری، 100 قلم کالا را به ترکیه معرفی کردیم و قرار شده که 100 قلم کالا نیز آنها معرفی کنند این یک آغازی است که ما نزدیک 20 سال با ترک‌ها به دنبال آن بودیم.

هم‌اکنون 276 شرکت ایرانی در ترکیه ثبت‌نام کردند که بیش از 150 تای آنها از دبی آمدند. اگر بخشی از تجارت ما از حوزه جنوبی خلیج فارس به ترکیه منتقل شود، اهدافمان بیشتر تامین شده ضمن آن که ما از ترکیه به اروپا راه داریم.

آقای عبدالله گل در راس هیاتی بلند پایه و به دعوت رئیس‌جمهور کشورمان، اواسط زمستان به تهران سفر خواهد داشت. همچنین کمیسیون مشترک حمل و نقل در سطح معاونان وزیران دو کشور قرار است برگزار شود. ضمن این ‌که وزیر مسکن نیز سفری به ترکیه خواهد داشت. حمید بقایی، رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، نیز برای امضای قرارداد فرهنگی به ترکیه سفر خواهد کرد. وزیر دولت در امور زنان ترکیه نیز برای شرکت در اجلاس زنان کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، این هفته عازم تهران خواهد شد.

وزیر خارجه ترکیه در مصاحبه‌ای اعلام کرده بود که هیچ توقعی از این مذاکرات ندارد و همین که در ترکیه برگزار می‌شود برای ما دارای اهمیت است و ما خوشحالیم. جواب سوال شما در همین یک جمله است که همین که این اجلاس در استانبول برگزار می‌شود برای ما دارای اهمیت است و ما هم بسیار خوشحالیم و امیدواریم به نتیجه مطلوب برسند. ترکیه به عنوان میزبان هیچ نقشی در مذاکرات ندارد. ما اعلام کرده بودیم که کشورهای دیگر در مذاکرات نقش داشته باشند. البته رایزنی‌های ما با ترکیه در چارچوب مسائل هسته‌ای بسیار زیاد است.

در زمان آقای متکی تقریبا هر هفته تماس تلفنی بین وزرای خارجه 2 کشور برقرار بود و طی یک سال گذشته از زمانی که داوود آغلو بر سر کار آمده بیشترین سفر وی به تهران بوده است. نهایت ارتباط، تماس، هماهنگی و رایزنی و مشورت دو کشور با یکدیگر برقرار است. آمریکایی‌ها از ترکیه چنین انتظاری را نداشتند و به آنها پشت کردند. تمام تحلیل‌ها قبل از بیانیه تهران این بود که ایران زیر بار امضای هیچ تفاهم نامه‌ای نمی‌رود که این پیش‌بینی غربی‌ها غلط از آب درآمد، چون ما سیاست‌هایمان را خودمان انتخاب می‌کنیم و با کسی مشورت نمی‌کنیم. آنها پیش‌بینی نمی‌کردند که ایران این موافقت‌نامه را امضا کند و بعد از این‌ که امضا شد، آنها حرف خودشان را پس گرفتند در صورتی که روز قبل از آن خود آقای اردوغان با اوباما صحبت کرده بود و اوباما از آن حمایت کرده بود و چون پیش‌بینی نکرده بودند، یک مرتبه حرف خودشان را پس گرفتند و پشت ترکیه را خالی کردند.

در مصاحبه‌ای که دکتر جلیلی داشت، پیش‌بینی کردند آنچه که در مذاکرت ژنو باقیمانده در مذاکرات استانبول پیگیری خواهد شد. امیدواریم که این مذاکرات به حقی که داریم ما را برساند.

ما از سیاست‌های خودمان در این اجلاس عدول نخواهیم کرد، سیاست‌مان اعلام شده و در چارچوب حق و عدالت است و من مطمئنم آقای دکتر جلیلی همین سیاست را در اجلاس استانبول مطرح خواهد کرد باید منتظر باشیم و ببینیم غربی‌ها چه واکنشی نشان می‌دهند.

آنچه که خود ترک‌ها به ما گفته‌اند و توضیح داده‌اند مورد قبول و رضایت مقامات ایران قرار گرفت، البته آنچه که در رسانه‌ها آمده است آن چیزی نیست که ترک‌ها به ما توضیح دادند. در دیداری که با رئیس کمیسیون سیاست خارجی ترکیه داشتم، او گفت که در آتیه در این باره خبرهای خوشی به ما خواهد داد ترک‌ها ما را قانع کردند که اتفاق خاصی نیفتاده است که علیه روابط ایران و ترکیه باشد. ما اعتقاد داریم ترکیه قدمی علیه منافع ایران برنمی‌دارد کما این‌که ما هم قدمی علیه منافع ترکیه بر نمی‌داریم.

در آن رخداد ما شاهد واکنش‌های بسیار جالبی از سوی مردم ترکیه بودیم، جو ضداسرائیلی شدیدی در بین افکار عمومی ترکیه وجود داشت که شاید قابل مقایسه با هیچ کجا نبود و می‌توان گفت که افکار عمومی ترکیه در زمره ضداسرائیلی‌ترین‌ها قرار دارد و این جو ضداسرائیلی هنوز هم برقرار است و مردم ترکیه مردم ضدصهیونیستی هستند و خاطره حمله به این کشتی را هرگز فراموش نکرده‌اند، اما در چارچوب رسمی، دولت ترکیه هم اعلام کرده تا مسوولان رژیم صهیونیستی عذرخواهی نکنند، روابط به دوران گذشته برنمی‌گردد سفیر این رژیم را از همان موقع برگرداند و از همان موقع هنوز برنگشته است.

در رابطه با همکاری کشورهای که نام بردید، طرحی داریم به نام طرح ساعت (س سوریه، الف ایران، ع عراق، ت ترکیه) که اگر مقایسه نکنیم قرار است تشکیلاتی مثل اتحادیه اروپا تشکیل دهند و همکاری‌های اقتصادی داشته باشند؛ ترک‌ها هم پذیرفته‌اند.

نه، کشورهای منطقه یک‌سری نیازها به یکدیگر دارند و یک سری همکاری با یکدیگر باید داشته باشند، بنابراین طرح ساعت را به کشورهای دیگر پیشنهاد کردیم که اگر این طرح به امضا برسد، همکاری‌های اقتصادی را افزایش خواهیم داد و طبعا در رابطه با نقشی که اقتصاد در همکاری کشورها دارد و قبلا توضیح دادم، می‌توانیم همکاری داشته باشیم.

طرحی که گفتم ربطی به اسرائیل ندارد ما در حال همکاری هستیم، اما با عراقی‌ها، سوری‌های و کشورهایی که صحبت از آنها رفت، وارد بحث نشده‌ایم. به نظر ما کشورهای منطقه می‌توانند همکاری‌های مشترک با یکدیگر داشته باشند که اگر این کار بشود، نیازی به دخالت بیگانه در منطقه نیست و می‌توانیم حرف‌هایمان را خودمان با یکدیگر بزنیم و جلوگیری کنیم؛ از دخالت بیگانه که از هزاران کیلومتر آن طرف‌تر به منطقه آمده است.

آقای اردوغان امسال برای اولین بار در مراسم عاشورای شیعیان شرکت کرد و برای اولین بار رهبر معظم انقلاب، آقای ولایتی را که مشاور عالی ایشان هستند برای این مراسم فرستاد که این نهایت اهمیت به این موضوع است.

این موضوع تاثیری در روابط دو کشور ندارد و دلیل آن نیز روشن است، وزارت خارجه مجری تصمیم‌سازان سیاست خارجی کشور است و این روابط با تغییر وزیر دچار خللی نمی‌شود. همچنان اراده در دولت آقای احمدی‌نژاد است که همکاری‌ها با ترکیه باید گسترده باشد و با تغییر وزیر تغییری در این اراده ایجاد نخواهد شد و این اراده هنوز وجود دارد، به عنوان نمونه اولین سفر سرپرست وزارت خارجه، به ترکیه خواهد بود.

کتایون مافی
گروه سیاسی