عملیات کاوش مریخ در گفتگوی «جام جم» با فیروز نادری
وقتی پروژه فرود در مریخ با موفقیت انجام شد ، بسیاری از دانش پژوهان و دانش دوستان ایرانی خوشحال شدند.
خوانندگان ما پیش از هر چیز دوست دارند شما را بیشتر بشناسند لطفا از خودتان برایمان بگویید ، از تحصیلات مقدماتی خود و دورانی که در ایران سپری کردید؛
من در شیراز به دنیا آمدم و تا زمانی که کلاس هفتم را در نظام قدیم مدارس ایران سپری کردم ، همراه خانواده ام در این شهر زندگی می کردم . پس از آن بود که برای ادامه تحصیل به تهران آمدم و به دبیرستان اندیشه رفتم تا کلاسهای هشتم تا دوازدهم را سپری کنم . من در دبیرستان ریاضی خواندم و متاسفانه در مطالعه دروسی نظیر زیست شناسی ، زمین شناسی و شیمی که در رشته طبیعی تدریس می شد، چندان تلاشی به خرج ندادم ؛ اما سالها بعد هنگامی که به جستجوی حیات در فراسوی زمین علاقه مند شده بودم فهمیدم چگونه به تمامی این شاخه های علمی برای مطالعاتم نیازمندم . پس از فارغ التحصیلی از دبیرستان بود که ایران را برای ادامه تحصیلاتم در دانشگاه ترک کردم . دوره دکتری خود را در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی و در رشته مهندسی برق سپری کردم و پایان نامه خود را در حوزه پردازش تصاویر دیجیتال نوشتم.
چه زمانی و چگونه وارد JPL شدید؛
ورود من به JPL و NASA به سپتامبر سال 1979 برمی گردد. اولین کارم در JPL ، همکاری در طراحی سیستمی ماهواره ای برای پوشش تلفنهای همراه بود. پس از آن برای مدت 2سال به اداره مرکزی ناسا رفتم تا به عنوان مدیر برنامه ماهواره های ارتباطی دارای فناوری پیشرفته فعالیت کنم ؛ طرحی که در واقع پیشگام سیستم ماهواره های مخابراتی نسل بعدی بود که امروزه به کار گرفته می شود. پس از آن بار دیگر به JPL برگشتم و به عنوان مدیر پروژه تفرق سنجی ناسا انتخاب شدم . در این طرح ، به بررسی فضایی بادهای مناطق اقیانوسی زمین می پرداختیم که دستاوردهای آن باعث بهبود پیش بینی های هواشناسی شد. پس از آن به عنوان مدیر برنامه سرمنشاء ناسا origins انتخاب شدم که در این طرح شواهدی از حیات در ورای منظومه شمسی را جستجو می کردیم و سرانجام سال 2000 به عنوان مدیر برنامه اکتشافی مریخ در JPL برگزیده شدم و اکنون علاوه بر مدیریت این برنامه ، مسوولیت برنامه های اکتشافی منظومه شمسی را نیز به عهده دارم.
شما در ناسا و JPL به عنوان یکی از مدیران موفق شناخته می شوید و تخصص اصلی شما که در واقع لازمه مدیریت چنین برنامه هایی است ، مهندسی سیستم هاست پرسش من درباره نوع کار شماست.شما به عنوان یک مدیر در طرح عظیمی چون طرح سرمنشاء یا اکتشاف سیاره سرخ دقیقا چه وظایفی به عهده دارید؛
من مدیر برنامه مریخ هستم مدیر برنامه باید پاسخگوی تمام جوانب و مسائل مرتبط به برنامه به ناسا باشد. برنامه مریخ از پروژه های مختلفی تشکیل شده است . ما در حال حاضر 2مدارگرد ادیسه و نقشه بردار سراسر مریخ را در اطراف مریخ و 2مریخ نورد روح و فرصت را بر سطح این سیاره داریم . در عین حال و به طور همزمان ما مشغول کار روی طرحهای آینده اکتشاف مریخ هستیم . یک پروژه مدارگرد مریخ برای سال 2005 ، 2 مریخ نشین برای سال 2007 و 2009(که مریخ نورد سال 2009 برخلاف نسل فعلی که از انرژی خورشیدی استفاده می کند از انرژی هسته ای بهره خواهد برد) یک سیستم ماهواره مخابراتی برای سال 2009 و همین طور پروژه ای که سال 2013 با هدف بازگرداندن نمونه های خاک مریخ به زمین طراحی شده است ، نمونه پروژه های آینده ما هستند. هر یک از این پروژه ها یک مدیر پروژه دارند که وظیفه سرپرستی آن پروژه مشخص را به عهده دارند. این افراد گزارش کارهای خود را به من ارائه می کنند که وظیفه سرپرستی و هماهنگی تمام این پروژه ها را به عنوان اجزای یک برنامه کلی به عهده دارم ؛ ضمن این که به عنوان مدیر برنامه وظیفه طراحی و گسترش کل برنامه نیز به عهده من خواهد بود. تعیین این که چه ماموریتی را برای آینده انتخاب کنیم و هر پروژه چه نیازهایی دارند از جمله این موارد است ؛ بعلاوه پاسخگویی در قبال بودجه حدودا 600میلیون دلاری سالانه برنامه و مسائل فنی و اشتباهات احتمالی هر یک از ماموریت ها نیز به عهده مدیر برنامه است.
شما پیش از آن که مدیریت برنامه مریخ را در JPL عهده دار شوید ، مدیر پروژه سرمنشا بودید ؛ طرحی که به جستجوی حیات در فراسوی منظومه شمسی می پرداخت برایمان از این پروژه و وضعیت فعلی و دستاوردهای آن بگویید.
ناسا در 2شاخه و 2جبهه به جستجوی حیات مشغول است یکی بیرون منظومه شمسی و دیگری درون منظومه شمسی برنامه ای که جستجوی حیات در فراسوی منظومه شمسی را به عهده دارد ، برنامه سرمنشائ است . خوشبختانه من این فرصت را داشتم تا به عنوان مدیر در هر 2طرح مریخ و سرمنشاء فعالیت کنم . در طرح سرمنشاء در حال حاضر تلاشها بر یافتن سیارات فراخورشیدی متمرکز شده است ؛ سیاراتی که به دور ستارگانی غیر از خورشید می چرخند. تا 10سال پیش ما هیچ مدرک و شاهد رصدی از وجود این سیارات نداشتیم ، اما امروزه بیش از 150نمونه از این سیارات را شناسایی کرده ایم . در حال حاضر مشغول ساخت تلسکوپ های فضایی بزرگی هستیم که با کمک آنها بتوانیم از این سیارات دوردست تصویربرداری کنیم و به طیف سنجی از جو این سیارات بپردازیم . ما امیدواریم با بررسی های طیفی که روی جو این سیارات انجام خواهیم داد متوجه شویم که آیا در آنجا امکان وجود ساختارهای زنده و زیست شناسی وجود دارد یا خیر. کشفیات اصلی و هیجان انگیز این طرح هنوز آغاز نشده است و شاید تا 20 سال دیگر شاهد نتایج شگفت انگیز حاصل از این برنامه باشیم . اجازه دهید به JPL باز گردیم جایی که کاوشهای فضایی بر مبنای کاوشهای روبوتیک برنامه ریزی می شود.
به نظر می رسد پس از پایان ماموریت های آپولو و بویژه پس از سالهای 90 ناسا نسبت به قبل توجه بیشتری به کاوشهای روبوتیک منظومه ابراز می کند. نظر شما در خصوص این مساله چیست؛
ناسا از 10 قسمت مختلف تشکیل شده که هر یک از این بخشها روی موارد مختلفی کار می کنند. JPL تنها بر ماموریت های روبوتیک تحقیق و بررسی می کند و مرکز فضایی جانسون واقع در هیوستون تگزاس روی ماموریت های سرنشین دار کار می کند ؛ البته در سالهای اخیر ، ناسا فعالیت گسترده ای را در خصوص پروازهای سرنشین دار به انجام رسانده که نقاط اوج برنامه شاتلهای فضایی و ایستگاه بین المللی فضایی است ؛ اما به هر حال هزینه سفرهای سرنشین دار بسیار بالاست . اگر ما قصد فرستادن انسان به مریخ را داشته باشیم بودجه ای بیش از 300میلیارد دلار لازم است ، اما هم اکنون 2مریخ نورد ما با هزینه ای کمتر از یک میلیارد دلار مشغول فعالیت در سطح مریخ هستند، البته درباره سفر انسان به مریخ گمان نمی کنیم این اتفاق پیش از سال 2030 امکانپذیر باشد. میان ماموریت های فضایی ، ماموریت های مربوط به مریخ جایگاه ویژه ای در ذهن مردم دارند.
سیاره سرخ از دوران اساطیری که خدای جنگ خوانده می شد تا دوران مدرن ذهن بسیاری از مردم را به خود مشغول کرده است نظر شما درباره علت جایگاه خاص مریخ در ذهن مردم چیست؛
مریخ یکی از معدود سیاراتی است که در آسمان می توان آن را براحتی و با چشم غیرمسلح رصد کرد. در عین حال این سیاره به اندازه کافی به ما نزدیک است که هر 26ماه یکبار که سیاره در حالت مقابله قرار می گیرد ، بتوانیم سفینه هایی را به سوی آن اعزام کنیم . گذشته از آن می دانیم مریخ این قابلیت را که زمانی نوعی حیات را در خود پرورش داده باشد ، دارد و حتی اکنون هم ممکن است گونه ای از حیات در این سیاره وجود داشته باشد. مریخ همچنین یکی از نقاط معدود منظومه شمسی است که می تواند در آینده به عنوان منزلی برای نوع بشر به حساب آید و این قابلیت را دارد که بتوانیم در آینده در آنجا ساکن شویم . همه اینها علاقه به مریخ را افزایش می دهد ، اما شاید در سالهای اخیر داستان پردازی های سینمایی نیز به ایجاد این علاقه نسبت به مریخ کمک کرده باشد.
اجازه بدهید به کاوش سیاره سرخ برگردیم پس از آن که طرح مدارگرد Climate مریخ و قطب نشین مریخ ناسا با شکست مواجه شدند ، شما به عنوان مدیر برنامه مریخ انتخاب شدید.پس از آن شاهد انجام موفقیت آمیز ماموریت مدارگرد ادیسه مریخ و سپس ماموریت های موفق مریخ نوردهای روح و فرصت بوده ایم آیا پس از این که مدیریت برنامه را عهده دار شدید تغییرات خاصی را در مدیریت این طرحها ایجاد کردید که منجر به این موفقیت ها شد؛
بله ، ما واقعا تغییراتی را در نوع برنامه ریزی و مدیریت برنامه انجام دادیم . تمام مسائلی که ما با آن روبه رو بودیم مشکلات فنی و تکنیکی نبود، بلکه مشکلات مدیریتی بود. ما در اولین قدم نحوه ارتباطات خود و ناسا را شفاف کردیم تا پیش از این جهت گیری ها و تصمیم گیری ها درباره بخشهای مختلف برنامه توسط افراد مختلفی اتخاذ و منتقل می شد و افراد زیادی در ناسا با افراد زیادی در JPL در ارتباط مستقیم بودند. در حال حاضر تمام تصمیم ها و جهت گیری ها تنها از طریق من به اعضای فعال در برنامه منتقل می شود. در عین حال ما مبنا را بر طراحی و اجرای ماموریت های پیچیده و ترکیبی با هزینه پایین گذاشتیم . هم اکنون تیمی داریم که به طراحی فنی یک ماموریت می پردازد و یک تیم دیگر به طور مستقل تمام این طرحها را بررسی و بازبینی می کند. من ملاقات ها و گفتگوهای منظمی با مدیران هر پروژه دارم و هر جا که احساس کنیم اشتباهی در حال رخ دادن است ، بسرعت جلوی آن را می گیریم و همین طور در صورت نیاز کمکها و راهنمایی هایی در اختیار این مدیران قرار می دهم تا مشکل برطرف شود. روح و فرصت تاکنون ماموریت خود را با موفقیت کامل به انجام رسانده اند.
فکر می کنید مهمترین دستاورد این دو کاوشگر چه خواهد بود؛
اطلاعاتی که به وسیله این 2 خودرو جمع آوری و به زمین ارسال شده است ، برای مدت طولانی و شاید برای سالها از سوی صدها دانشمند بررسی خواهد شد ، پس نباید انتظار داشته باشیم هر روز یا هر هفته یک نتیجه غیرمنتظره جدید اعلام شود. مسلما بحثهای داغ و هیجان انگیزی آغاز خواهد شد، 2 دانشمند ممکن است از یک مجموعه از داده ها نتایج مختلفی را استنتاج کنند. حتما هنوز بحثهای داغی را که پسش از پیدا شدن شهابسنگ مریخی سال 1996 درگرفت به خاطر دارید. این بحثها هنوز هم ادامه دارد ، چیزی که می توان گفت آن است که ما امیدواریم آنقدر خوش شانس باشیم که نوعی از ساختارها و مواد را در مریخ پیدا کنیم که همه دانشمندان را راضی و متقاعد کند که زمانی بر سطح مریخ آب وجود داشته است.
پس از اتفاقی که برای یکی از حافظه های موقت مریخ نورد روح رخ داد و هدایت مریخ نورد را برای چند روز با مشکل مواجه کرد ، مهندسان JPL یکی از جالب ترین ماموریت های تعمیر یک فضاپیما از زمین را با موفقیت انجام دادند راجع به این تعمیر از راه دور توضیح دهید.
ما برای این تعمیر مجبور شدیم فایلهای غیرضروری که حجم بالایی از فضای این حافظه را اشغال کرده بود ؛ پاک کنیم . این حجم بالای داده ها موجب اختلال در سیستم نرم افزاری خودرو شده بود. بانوی جوانی که در این پروژه با ما همکاری می کند ، بدرستی منشا مشکل را شناسایی کرد و پس از آن که ما آن را بر نمونه آزمایشگاهی خودرو روی زمین آزمایش کردیم ، عملیات تعمیر را بر روح به انجام رساندیم و سرانجام حافظه مریخ نورد را دوباره بازسازی کردیم.
در پروژه ای مثل کاوش مریخ ، تخصصهای زیادی گرد هم جمع می شوند ، درباره همکارانتان در این طرح صحبت کنید و این که چه تعداد از هموطنان ما در این پروژه همکاری داشته اند؛
انجام پروژه هایی این گونه نیازمند طیف وسیع و گسترده ای از تخصصهاست . شاخه های مختلفی از علوم و مهندسی لازم است تا پروژه را به نتیجه برساند. من می توانم بیش از 100 تخصص گوناگون را برای شما فهرست کنم که در این طرح همکاری داشته اند و البته تخصصی که این افراد را گردهم جمع کند ، همان مهندس سیستم هاست . در پروژه مریخ نوردهای روح و فرصت 3 یا 4 نفر از مهندسان ایران ما را همراهی می کنند ؛ اما در کل JPL حدود 50 مهندس و دانشمند ایرانی به فعالیت مشغولند.
در روزهایی که روح بر سطح سیاره سرخ نشست ، سایت اینترنتی این ماموریت رکورد بازدیدکنندگان را در تاریخ وب شکست نظرتان راجع به این نوع اطلاع رسانی درباره ماموریت ها و علاقه مردم به آن چیست؛
از آغاز ماموریت تاکنون ، سایت این ماموریت بیش از 7 میلیارد بار مورد بازدید قرار گرفته است . اینترنت واقعا پدیده جالب و هیجان انگیزی است و می تواند به عنوان یک عامل تعادل عمل کند، شما تصاویر ارسالی از مریخ را می توانید دقیقا همان زمانی تماشا کنید که من به عنوان مدیر برنامه می بینم . در واقع یک شخص علاقه مند در ایران که اندکی زمان داشته باشد و چند ساعتی را پای اینترنت صرف کند ، می تواند درخصوص این ماموریت اطلاعاتی به دست آورد که بسیاری از همکاران ما در JPL که عضو اصلی تیم نیستند ندارند. ما در عصر اطلاعات زندگی می کنیم و اینترنت دسترسی ما به جهان را در کمترین زمان مقدور ساخته است.
در فصل جاری اکتشافات مریخ غیر از ناسا، آژانس فضایی اروپایی نیز نخستین ماموریت کاوش سیاره سرخ خود را آغاز کرد ؛ اگرچه مریخ نشین بیگل 2 با شکست مواجه شد. از سوی دیگر ژاپنی ها نیز مدار گرد خود به نام نوزومی را از دست دادند ، به نظر می رسد کم کم رقیبان جدی برای ناسا در مدار اکتشافات فضایی پدید آمده اند ؛ اروپا ، ژاپن ، کانادا ، چین و حتی هند نظر شما در این خصوص چیست؛
فضا متعلق به همه مردم جهان است و به هیچ وجه در اختیار هیچ کشوری نیست . این نکته بسیار مهمی است که باید در ذهن همه مردم شکل بگیرد. من بیشتر اوقات می کوشم برای مردم عادی جلسات گفتگویی بگذارم ، در این سخنرانی ها یکی از نقاط کلیدی که به آن اشاره می کنم و تقریبا در همه سخنرانی ها هم تکرار می کنم نمایش یک تصویر 2تایی است ؛ تصویری از کره زمین که به وسیله فضانوردان آپولو گرفته شده است . در این تصویر هنگامی که به زمین نگاه می کنید، کره زیبا و آبی رنگی را می بینید که به وسیله ابرهای سفید پوشیده شده است . شما در این تصویر یک زمین واحد می بینید زمینی بدون هیچ خط و مرزی ، آن گونه که واقعا هست . با دیدن این تصویر فکر می کنیم با یک سیاره یکپارچه طرف هستیم که مهد زندگی نوع بشر است . بلافاصله پس از این نقشه ای از یکی از مناطق بحرانی مثل خاورمیانه را نمایش می دهم . در تصویر دوم شما مردمی را می بینید که خودشان را به خاطر تفاوت های اجتماعی ، سیاسی ، فرهنگی ، مذهبی و نژادی از هم جدا کرده اند. ما خودمان تمام این جدایی ها را باعث شده ایم و تمام آنها مصنوعی و ساخته ذهن ماست . زمانی که ما در اندیشه این تفاوت ها غرق شویم ، تنها چیزی که باقی می ماند، اختلاف های غیراساسی است و فقط تفاوت های میان یکدیگر را می بینیم و هنگامی که از دور نگاه کنیم ، زمین خانه همه ماست . کاملا بدیهی است که اگر زمانی ما به مریخ یا گوشه دیگری از منظومه و کیهان سفر کنیم ، به عنوان نوع انسان و بشر این کار را انجام می دهیم . سفر فضایی ما به سیارات دیگر به عنوان فرد ایرانی ، امریکایی ، فرانسوی یا چینی اتفاق نخواهد افتاد و من مطمئنم اگر جایی در کیهان تمدنی هم وجود داشته باشد ، به ما به عنوان انسان زمینی نگاه خواهد کرد ، نه افرادی که از کشورهای مختلف آمده ایم . آنها ما را با وجود تمام اختلاف هایمان به عنوان یک کل خواهند شناخت . این مساله نکته مهمی است که در ذات تحقیقات قضایی نهفته است.
گفتگو از: پوریا ناظمی
