گام چهارم

به‌عقیده نظریه‌پردازان علوم ارتباطات، رسانه‌ها دنیای امروز و فردا را آنچنان متحول خواهند کرد که ورود ماشین، زندگی را در سده 18 متحول کرد. گوستاولوبون (1879) مطبوعات را از محرک‌های نزدیک و مستقیم در امر آموزش توده‌های مردم می‌داند که با گسترش فرایند خود، عقاید متضاد با عقاید توده‌ها را بی‌وقفه به رویت آنها می‌رساند و از این طریق، نقش آموزش‌های کهن را کمرنگ و عمر عقاید را کوتاه می‌سازد.

لازارسفلد و همکارانش (1944) به‌وسیله الگوی دو مرحله‌ای خود، به بررسی شکل‌گیری افکار عمومی پرداختند. این الگوی دو مرحله‌ای کمک کرد تا نقش ارتباطات میان‌فردی در به کار بردن و استفاده از رسانه‌های جمعی مشخص شود. از این طریق پیوندی میان رسانه‌های جمعی و ارتباطات فردی به‌عنوان یک متغیر اصلی در شکل‌گیری افکار عمومی نقش می‌گیرد.

این مقدمه برای این است که بدانیم حرکت ایجاد شده در راستای رویداد مذکور در پی چه تحولی بوده و ریشه‌های آن چیست و از همه مهم‌تر آن‌که بدانیم چه چیزی را باید به انجام برساند؟

چهارمین نمایشگاه رسانه‌های دیجیتال دو هفته پیش با حضور معاون اول رئیس جمهور در مصلای تهران گشایش یافت. این نمایشگاه در بخش‌های مختلف اصلی و جانبی برگزار شد. بر پایه اظهارات مسوول این نمایشگاه در بخش نرم‌افزارهای رسانه‌ای ??? اثر، در بخش پایگاه‌های اینترنتی و وبلاگ‌ها ??هزار اثر، در بخش بازی‌های رایانه‌ای ??اثر، در بخش نرم‌افزارهای تلفن همراه ?? اثر، در بخش هنرهای دیجیتال ?? اثر و در بخش پژوهش، فناوری و نوآوری ??? اثر ارائه شد.

به‌گفته مسوولان نمایشگاه در نشست خبری پیش از گشایش، این رویداد در 2 بخش اصلی و جانبی برگزار شد. بازی‌های رایانه‌ای، نرم‌افزار تلفن‌همراه، پایگاه‌های اینترنتی و وبلاگ‌‌ها، هنرهای دیجیتال و پژوهش و فناوری و نوآوری در رسانه‌های دیجیتال بخش‌های اصلی این دوره از جشنواره بودند.

بخش‌های جانبی نمایشگاه نیز شامل نشست‌های تخصصی و کارگاه‌های آموزشی خانواده و رسانه‌های دیجیتال، رسانه دیجیتال در آینه ‌هنر، مراکز و موسسات ارائه ‌دهنده خدمات رسانه‌های دیجیتال، استان‌ها و سازما‌ن‌ها، شهر دیجیتال، بین‌‌الملل، برگزیدگان ادوار جشنواره رسانه‌های دیجیتال و مسابقات بود.

سابقه برگزاری این نمایشگاه به 4 سال پیش باز‌می‌گردد. نخستین دوره این جشنواره و نمایشگاه در اردیبهشت سال 86 با 350 غرفه و 200 هزار بازدیدکننده، دومین دوره آن در آبان 87 با حدود 500غرفه و نیم میلیون بازدیدکننده و به‌صورت ملی و سومین دوره آن‌هم در سال 88 با یک میلیون بازدید کننده به‌صورت بین‌المللی برگزار شد. دوره چهارم نیز امسال از 16 مهرماه آغاز شد و تا بیست و چهارم این ماه ادامه داشت.

این نمایشگاه که در نیمه راه عنوان بین‌المللی را به خود گرفت، قرار بود امسال با حضور نمایندگان 30 کشور برگزار شود. بخش بین‌الملل نمایشگاه با حضور محمدعلی رامین معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اخوان مهابادی معاون وزیر ارتباطات، رئیس رادیو و تلویزیون کشور اکوادر و سفیران نیکاراگوئه و بولیوی در تهران گشایش یافت.

پیش از برگزاری گفته شده بود در این بخش نمایندگان این 30 کشور به‌همراه شرکت‌های فعال نرم‌افزاری و رسانه‌های دیجیتال از کشورمان آثار خود را در معرض دید علاقه‌مندان قرار می‌دهند و بررسی و تبادل نظر درباره راه‌های افزایش همکاری در عرصه رسانه‌های دیجیتال بین کشورهای مستقل جهان و نمایش توانمندی‌های کشورمان در این حوزه به‌منظور بسترسازی در حوزه افزایش صادرات نرم‌افزاری از مهم‌ترین اهداف برگزاری این بخش اعلام شده بود. اما بر اساس شواهد این بخش مانند سال گذشته تنها با حضور یک یا دو نمایندگی غیررسمی خارجی برگزار شد و بسیاری از غرفه‌ها یا خالی بودند یا فقط پرچم کشوری خاصی در آنها به‌چشم می‌خورد.

یکی از مسوولان بخش بین‌الملل در گفت‌وگو با خبرنگار ما حضور شرکت‌هایی از هند را دلیل حضور کشورهای دیگر در نمایشگاه دانست و در پاسخ به این که آیا حضور یک شرکت کوچک که بخشی از فعالیت آن در کشور دیگری است می‌تواند به‌عنوان نمایندگی خارجی محسوب شود؟ گفت: «این نمایشگاه مستقل از تمام کشورها برگزار می‌شود و برای حضور خارجی‌ها قوانین خاصی وجود دارد.»

در این نمایشگاه از تعدادی نرم‌افزار کاربردی و آموزشی رونمایی شد. هرچند نوع برخی نرم‌افزارها به‌درستی مشخص نبود اما تمام آنها دارای هلوگرام وزارت ارشاد بودند تا قابل شناسایی باشند. در قسمتی از برنامه‌های این نمایشگاه از چند نرم‌افزار در حوزه‌های علمی، مذهبی و ایران‌شناسی در بخش نرم‌افزارهای رسانه‌ای با حضور تولید کنندگان آنها رونمایی شد.

نکته قابل تامل در این نمایشگاه عملی نشدن حرف مسوولان آن در مورد رعایت حقوق تولیدکنندگان بود. در نشست خبری این نمایشگاه که پیش از نمایشگاه برگزار شده بود وزیر ارشاد از پیگیری ضوابط مربوط به فعالیت رسانه‌های دیجیتال در هیات دولت خبر داد و گفت: «ما برای این رسانه‌ها در 3 حوزه ساماندهی، حمایت و فرهنگسازی اقدام کرده‌ایم.»

وی ادامه داد: «قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رسانه‌ای تصویب شده که سازوکار تکثیر حامل‌های محتوای دیجیتال در کشور را نظام‌مند می‌کند.»

در قسمت دیگری از اخبار نمایشگاه به‌نقل از مسوول بخش نرم‌افزاری گفته شده بود که ارائه تمام نرم‌افزارها با هلوگرام لیزری غیرقابل جعل وزارت ارشاد، باعث رعایت حقوق تولید و مصرف‌کنندگان شده است. این در حالی است که در این نمایشگاه قسمت عمده بخش نرم‌افزار را فروشندگان پک‌های نرم‌افزاری تشکیل می‌دادند که با عناوینی مشابه، اقدام به فروش نسخه کرک (کپی غیرقانونی) نرم‌افزار‌های کاربردی می‌کردند. باید توجه داشت تا وقتی این نوع نرم‌افزارهای نسخه غیرقانونی به‌راحتی در یک نمایشگاه بین‌المللی ارائه می‌شود، نمی‌توان به آینده نرم‌افزارهای کاربردی داخلی امیدی داشت چراکه وقتی یک مجموعه نرم‌افزاری که ارزش واقعی ذکر شده روی آن چندصدهزار دلار است، با قیمتی حدود 20هزار تومان به فروش می‌رسد چه دلیلی می‌تواند وجود داشته باشد که یک تولیدکننده یا سرمایه‌گذار داخلی بخواهد یا بتواند نرم‌افزاری تولید کند؟

نکته دیگر این که جدا از نرم‌افزارهای پایه، برای نرم‌افزارهای کاربردی هم باید جای کار در کشور باز شود و این نوع بی‌توجهی‌ها به حقوق تولیدکننده و ارائه مجوزهای بی‌رویه برای این نوع محصولات آینده این صنعت در کشور را به‌خطر می‌اندازد.

در کنار این موارد مسوولانی که نام بین‌المللی را برای نمایشگاه ذکر می‌کنند باید توجه داشته باشند اگر همین نمایشگاه با این محصولات در کشوری که دارای قانون کپی‌رایت است برگزار می‌شد تمام مسوولان آن با مشکل قانونی مواجه می‌شدند. علاوه بر اینها از نظر شرعی و بنا به فتوای حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی «کپی برخی محصولات به‌دلیل صدمه مالی به حقوق تولیدکنندگان آنها حرام است.»

در نمایشگاه امسال بخشی از فضا به سایت‌های اطلاع‌رسانی اختصاص داده شده بود که در آن تقریبا تمام شرکت‌کنندگان داخلی بوده و تنها 2 سایت خبری و آموزشی به‌صورت فعال از خارج کشور حضور داشتند که البته آنها نیز برای مخاطبان فارسی و عرب‌زبان برنامه تولید می‌کنند.

در این بخش که وزیر ارشاد در نشست خبری به آن اشاره کرده بود، بخشی به‌عنوان ساماندهی قرار داشت که طبق آمار آقای حسینی وزیر ارشاد، سال 88 حدود 6000 سایت در سامانه ارشاد ثبت شده بود که این تعداد الان به 15 هزار سایت رسیده‌ است. برخی از این سایت‌ها نوآوری‌ها و خلاقیت‌های خوبی را به‌نمایش گذاشته بودند که نام بردن از تمام آنها در اینجا مقدور نیست اما برخی دیگر از آنها گذشته از ضعف‌های فنی، محصول و محتوایی برای ارائه نداشتند و برخی محتواهای زیاد را در سایت خود جای داده بودند. برخی از آنها نیز در عمل آمارهای اغراق‌آمیزی از عملکرد خود می‌دادند، مانند آمار روزانه یک میلیون بازدید از سایت! برای مخاطب متخصص روشن است که این نوع سایت‌ها که از روی ترافیک و آمار بازدید، از مشتریان آگهی‌های خود پول دریافت می‌کنند روش‌های ناسالمی مانند استفاده از نرم‌افزار و سرورهای مختلف برای افزایش بازدید را به‌کار می‌برند که این موضوع نیز جای خالی ناظر متخصص را بیش از پیش روشن می‌کند.

حضور سایت‌های مربوط به ایثارگران و ارائه‌دهندگان محتوای دیجیتال از زندگی شهدا، جانبازان و ایثارگران دوران انقلاب و دفاع مقدس بخش دیگری از این نمایشگاه بود. در این سایت‌ها و غرفه‌ها محصولات فرهنگی‌ای در این زمینه ارائه می‌شد.

با وجود این که وبلاگ‌نویس‌ها و تولیدکننده‌های محتوای دیجیتال در این عرصه فعالیت‌های زیادی داشته‌اند، در نمایشگاه محصول قابل توجهی وجود نداشت. مدیر یکی از سایت‌های ارزشی مربوط به شیعه در گفت‌وگو با کلیک گفت: «عدم‌استقبال از نمایشگاه و خالی بودن جای سایت‌های بزرگ ارزشی باعث شده تا در این نمایشگاه سایر سایت‌ها و وبلاگ‌ها نتوانند مخاطبان خود را بیابند.»

یکی دیگر از بخش‌های این نمایشگاه شهر دیجیتال نام داشت که قرار بود توانایی‌های شهر الکترونیکی را نمایش دهد، اما عدم‌حضور شهرداری‌ها و در راس آنها شهرداری تهران که سایت و پورتال آن در جشنواره سایت‌های دولتی مقام نخست را کسب کرده بود، بار محتوایی این قسمت را به‌شدت تحت تاثیر قرار داده بود. پایگاه‌های اطلاع‌رسانی و اشتراک محتوا نیز به‌جز چند پایگاه عکاسی چیزی برای ارائه در شهر دیجیتال نداشتند.

سعید نوری آزاد