در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پژوهش در فیلم مستند
تحقیق از لوازم کار فیلمسازی مستند است. نمیتوان از یک طرف داعیه سخن مستند داشت و از طرف دیگر به پژوهش بیاعتنا بود. مشاهده بیواسطه و نگاه شخصی و هنرمندانه به پدیدهها البته برای مستندساز امری ضروری است، اما این مهم منافاتی با لزوم تعمیق اطلاعات و مطالعه و مباحثه مستمر در باب موضوعات مختلف ندارد. هر چه دامنه تحقیق و وسعت آگاهیهای مستندساز درباره موضوع انتخابی وسیعتر باشد، نگاه هنرمندانه او به رویدادها تأملبرانگیزتر و ارزشمندتر خواهد بود.
مشهور است که میگویند در ایران توجه بسیار کمی به این مرحله ضروری از فرآیند مستندسازی میشود و فیلمسازان مستند معمولا کار پژوهش و مطالعه پیش از فیلمبرداری را چندان جدی نگرفته و بیشتر بر عناصر تکنیکی کار تکیه میکنند. یعنی بیشتر فرمگرا هستند تا مضمونگرا و همین میان دانش و هنر در این مرز و بوم فاصله انداخته و این دو را از یکدیگر بینیاز جلوه داده است. اهل دانش، هنر را به این بهانه که عوامانه است و همه چیز را به سطح میآورد تحقیر میکنند یا صرفا هنرهایی را بهحساب میآورند که به اصطلاح روشنفکرانه هستند و مخاطب خاص دارند. در مقابل، اهل هنر هم علم و تحقیق و دانش را به این بهانه که پیچیدهاند و دیرفهم، مورد بیاعتنایی قرار میدهند. توگویی قرار نیست تقابل دیرینه فرم و محتوا، عام و خاص، واقعیت و خیال و علم و هنر به این زودیها پایان بیابد. انگار حد وسطی در این میانه اصلا متصور نیست یا اگر هست کسی رغبتی به توجه و باور آن ندارد. حال آنکه اصلا دور از ذهن نیست اینکه زمانی آرشیو فیلم مستند جزیی جداییناپذیر از کتابخانههای علمی شود و فیلمها هم مثل کتابها در مقالات و تحقیقات علمی مورد ارجاع و استناد قرار بگیرند. تحقیق یعنی حقیقتجویی و فیلم مستند هم قرار است آینه حقیقت باشد. از همین روست که سینمای مستند را سینما ـ حقیقت هم نامیدهاند. حال چگونه میشود حقیقتجو و حقیقتنما بود، ولی بیگانه با تحقیق و پژوهش؟
اکنون میرسیم به بحث چگونگی اقدام به پژوهش در موضوعاتی که قصد مستند ساختن درباره آنها را داریم. نخست باید بدانیم که کار تحقیق در چه مرحلهای از فرآیند تولید قرار دارد و مقدمات قبلی آن کدامند. آلن روزنتال در کتاب «مستند، از ایده تا فیلمنامه» ترجمه حمیدرضا احمدی لاری، از این موارد به عنوان مراحل پیش از تحقیق در فرآیند ساخت مستند تلویزیونی نام میبرد: پذیرفته شدن پیشنویس فیلمنامهای که براساس تحقیق اولیه نوشته شده است، صحبت با مدیرتولید یک شبکه تلویزیونی درباره ایده و طرح پذیرفته شده، داشتن تصور ذهنی دقیق از درونمایه و هدف فیلم، اندیشیدن درباره مخاطب اثر و بالاخره امضای قراردادها و آماده بودن شرایط برای آغاز کار. روزنتال بر آن است که مستندساز باید در این مرحله از فرآیند تولید، کنجکاوی و تیزهوشی خبرنگارها را در کنار دقت و موشکافی دانشجویان دوره دکتری با هم داشته شد و همزمان نقش مشاهدهگر، تحلیلگر و دانشجو را به عهده بگیرد. بهعلاوه باید طی زمانی که ممکن است چند روز تا چند ماه طول بکشد در موضوع مورد نظر متخصص شود. به بیان او، اگرچه تخصص در موضوعی که تا چند هفته قبل حتی از وجود آن هم خبر نداشتهایم کار آسانی نیست، اما در عوض جذاب است و خوشایند و در نتیجه شدنی.
مسیر تحقیق را فرضیه مورد نظر تعیین میکند. برای شناخت فرضیه، کافی است گزارههایی کوتاه از موضوع انتخابیمان آماده کنیم و براساس آن کار تحقیق را پی بگیریم. مثلا اینکه فیلم ما میخواهد به بررسی زندگی سالمندان در آسایشگاه بپردازد یا اینکه قرار است لایههای پنهان یک بزه اجتماعی را واکاوی کند. به گفته روزنتال، این نکته اگرچه ممکن است خیلی ساده و بدیهی به نظر بیاید ولی تمرکز ذهن بر پرسش اساسی فیلم، ما را قادر میسازد حجم عظیمی از اطلاعات زائد را از ذهنمان پاک کرده و در وقتمان صرفهجویی داشته باشیم و بیدلیل دامنه تحقیقاتمان را به مسائلی که به رغم ظاهر جذابشان برای فیلم ما مناسب نیستند، بسط ندهیم.
آلن روزنتال تحقیق برای فیلم مستند را به 4?مرحله مختلف تقسیم میکند:
1ـ متون مکتوب: این متون عبارتند از: سایتهای اینترنتی و زندگینامههای خودنوشت، خواندن کتابها، روزنامهها، مجلات، نشریات تجاری و تبلیغاتی، مقالات، یادداشتهای روزانه، نامههای شخصی و حتی شرح جلسات مجالس قانونگذاری و نیز گزارش دادگاهها و.... نکتهای که در خصوص استفاده از متون مکتوب حائز اهمیت است، لزوم ارزشگذاری میان منابع مختلف و جداسازی اطلاعات مفید و غیرمفید است و نیز توانایی تشخیص سره از ناسره و دروغ از حقیقت و همچنین توجه خاص به غرضآلود نبودن و بیطرفی نسبی مطالب.
2ـ عکسها و فیلمهای آرشیوی: برای این منظور باید از یک سو به ارگانها و مؤسسات دولتی دسترسی داشت و از سوی دیگر به کتابخانههای محلی، کلکسیونهای شخصی، آلبومهای خانوادگی و انباری اشیای اسقاطی خانهها و نیز نوارهای ویدئویی قدیمی که در حوزه مورد تحقیق ساخته شدهاند. امروز رایانه و اینترنت بسیاری از مشکلات گذشته را در این زمینه آسان کردهاند.
3ـ مصاحبه: روزنتال فاکتورهای مختلفی را برای استفاده مفیدتر و بهتر از این مرحله تحقیق برمیشمارد. از جمله اینکه هدف ما از مصاحبههای پژوهشی باید این باشد که تا حد امکان با تعداد بیشتری مصاحبهشونده متخصص درباره موضوع فیلم گفتگو کنیم و اتکایمان به چند مصاحبه محدود و جهتدار نباشد بخصوص در مورد موضوعات حساس و مناقشهبرانگیز. باید بهترینها را برای مصاحبه برگزینیم؛ بهتر هم به لحاظ وسعت دانش و اطلاعات و هم به لحاظ سادگی ارتباط. به ضبط صوت اعتماد نکنیم و نکات لازم را با دست یادداشت کنیم. با مصاحبهشونده ارتباط نزدیک و همدلانه برقرار کنیم. در عین حال باید برای مصاحبه هم سوالهای آسان طرح کنیم و هم پرسشهای آزاردهنده و دشوار که طبعا تکنیک این کار از موضوعی به موضوع دیگر فرق میکند. در مواردی ممکن است نقش یک بازجو را بازی کنیم اما در اغلب موارد سوالهای معقولی طرح میکنیم که هر آدم علاقهمند به موضوع به آن جواب میدهد. هدف ما نباید تنها جمعآوری واقعیات علنی باشد بلکه باید دنبال یافتن چشمانداز و منظری باشیم که واقعیات نهفته را هم فاش میسازد. لازم است با روایتهای تحریف شده و توأم با دروغ هم با سعه?صدر برخورد کنیم و ببینیم کجا میتوانیم از آنها استفاده کنیم و بالاخره اینکه در اتکا به سخنان مصاحبهشوندگان باید قضیه ضعف حافظه و آمیختن رویداد با خیالپردازی و احساسگرایی را نیز در نظر داشته باشیم.
4ـ تحقیق میدانی (تحقیق در محل): مرحله نهایی تحقیق، ارزیابی موضوع در موقعیت اصلی یا در محل واقعی آن است. اینها برخی مثالهایی است که روزنتال برای فهم بهتر این مرحله از تحقیق ذکر میکند: به دیدن کارخانهای در حال کار بروید، 2?هفتهای را برای حس کردن اوضاع و شرایط در دانشگاه بگذرانید، با هواپیما سفر کنید، با پلیس در ماشینهای گشت همراه شوید، جریان زندگی را در دهکده کوچکی در ورمونت در نظر بگیرید، یک کارگردان تئاتر را در جریان تمرین دنبال کنید.... روزنتال معتقد است ما در هر یک از این مثالها، در واقع داریم خود را در موضوع غرق میکنیم و تا جایی که ممکن است به آن نزدیک میشویم.
نویسنده کتاب «مستند؛ از ایده تا فیلمنامه» پس از تبیین مفصل این مراحل چهارگانه، پژوهش در فیلم مستند را به معشوقی هوسانگیز تشبیه میکند و در کنار تأکید بر ارزش و اهمیت تحقیق در کار مستندسازی، جذابیت آن را هم مورد اشاره خاص قرار میدهد. این تشبیه به نظر روزنتال در این مرحله از تولید همیشه قابلیتهای تازه و مسیرهای بهتری برای فیلم مییابد: «تصور شما این است که فرمانده منم و تحقیق، مثل اسبی رهوار باید به هرسویی که من حکم میکنم حرکت کند، اما ناغافل میبینید که اسب رهوارتان افسارگسیخته است و از فرمان حاکم تمرد میکند و شما را به سوی مقصدی میبرد که حتی تصور آن را هم نمیکردید.»
آزاد جعفری
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
