چشمان بسته حقوق بشردر‌جنگ تحمیلی به ایران

‌ مستند حقوقی

در دوران 8 ساله جنگ تحمیلی، بارها و بارها رژیم عراق به طور فاحش موارد متعددی از کنوانسیون‌ها و مقررات مربوط به حقوق بین‌المللی را در سطح گسترده‌‌ای نقض کرد که در این بخش به شکل مختصر به اطلاعات و آمار موثق، این موارد بررسی می‌شود:

بروز و شعله‌ور شدن آتش جنگ، به هیچ‌وجه پسندیده و مطلوب نیست و خسارات جبران‌ناپذیری در پی‌ دارد. تلاش و کوشش استادان حقوق بین‌الملل و سیاستمداران نوعدوست در وهله اول معطوف برجلوگیری از آغاز جنگ است ولی نباید از واقعیات غافل شد و بسا این تلاش‌ها به سرانجام نرسد. در این خصوص این اساتید با تدوین و وضع قوانین سعی کردند که از دامنه و میزان خسارات احتمالی جنگ بکاهند که این خود مبنای اصلی تدوین مقررات و قوانین مربوط به حقوق جنگ شد. در این راستا در نیمه دوم قرن نوزدهم، حمایت از افراد غیرنظامی در برابر خطرات ناشی از مخاصمات مسلحانه به عنوان یک قاعده عرفی پذیرفته شد. بر این اساس قاعده یاد شده یکی از اصول مقررات بین‌المللی شد.

بنابراین موادی چند از قرارداد دوم لاهه 1899 و قرارداد چهارم 1907 درخصوص مقررات جنگ‌های زمینی، به حمایت از غیرنظامیان و ممنوعیت حمله به اهداف غیرنظامی اختصاص یافت. همچنین در ماده 25 از قرارداد چهارم 1907چنین مقرر شد: بمباران یا حمله به شهرها، روستاها، مناطق مسکونی و ساختمان‌های بی‌دفاع ممنوع است.

پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو (1949)‌ نیز که پس از 3 سال مذاکره در سال 1977 به تصویب رسید، درخصوص حمایت از قربانیان جنگ‌های بین‌المللی و حمایت از غیرنظامیان، گام مهمی برداشته شد. از جمله ماده 48 پروتکل اول از کنوانسیون‌های یاد شده مقرر می‌دارد:

به منظور حمایت از افراد و اهداف غیرنظامی، طرفین یک مخاصمه باید در همه موارد بین افراد نظامی از غیرنظامی و اهداف نظامی از غیرنظامی تمایز قائل شده، بر این اساس عملیات نظامی خود را صرفا علیه اهداف نظامی متمرکز سازند.همچنین ماده 51 پروتکل اول از کنوانسیون‌های ژنو (1949)‌ در 8 بند بر حمایت کلی از غیرنظامیان و ضرورت رعایت حقوق آنها تاکید می‌کند.

اگرچه حملات عراق به مناطق مسکونی و شهرهای جمهوری اسلامی حتی پیش از آغاز جنگ تحمیلی به صورت پراکنده شروع شده بود، ولی با هجوم سراسری نیروهای ارتش متجاوز عراق به قلمرو جمهوری اسلامی ایران، این حملات شدت و گستردگی بیشتری یافت. بنابراین مردم اهواز در 2 مهر 59 شاهد حملات میگ‌های عراقی به این شهر بودند و طی آن تعداد زیادی از افراد غیرنظامی کشته و زخمی و ده‌ها خانه مسکونی ویران شد. شهر مقاوم اهواز نیز که در طول مدت جنگ تحمیلی آماج هزاران بمب و موشک بود برای اولین‌بار 16 مهر 59 مورد حمله 4 میگ متجاوز عراقی قرار گرفت که در نتیجه آن 70 نفر از مردم غیرنظامی شهید و 30 نفر زخمی شدند. فردای همان روز دزفول دوباره مورد حمله قرار گرفت که این بار 20 نفر شهید و 60 نفر مجروح شدند.

در کنار بمباران‌های هوایی، رژیم عراق با حملات موشکی، شمار زیادی از هموطنان غیرنظامی را به خاک و خون کشید. براین اساس اولین موشک 9 متری زمین به زمین در تاریخ 17 مهر 59 به شهر دزفول پرتاب شد که بر اثر آن 105 نفر شهید و 306 نفر مجروح شدند. این قبیل حملات با هواپیما یا موشک یا توپخانه‌های دوربرد بارها و بارها طی 8 سال جنگ تحمیلی ادامه یافت که در جدول زیر سعی شده با انعکاس آمار و اعداد تا حدی این واقعیت خونبار منعکس شود.

می‌توان حمله به شهرها را به 3 دوره زمانی 1359 تا 1361، 1362 تا 1363 و 1364 تا 1367 و پایان جنگ تحمیلی تقسیم کرد که 30 درصد کل حملات یاد شده به دوره اول، 7‌/‌10 درصد حملات به دوره دوم و 8‌/‌58 درصد از کل حملات به دوره سوم اختصاص دارد. ضمنا یادآوری این نکته ضرورت دارد که بر اثر حملات دشمن متجاوز به 127 شهر در طول دوره دفاع مقدس، بیش از 76873 نفر شهید و مجروح شدند. یعنی به طور متوسط 16 شهید و مجروح در هر تهاجم.

از روزی که در سال 1915، استفاده از سلاح‌های شیمیایی آغاز شد تا به امروز جهانیان یکی از منفورترین سلاح مورد استفاده را سلاح شیمیایی معرفی کرده‌اند. شاید قدیمی‌ترین تلاش بشری در تقبیح استفاده از این نوع سلاح به سال 1899 بازگردد. گفته می‌شود تزار نیکلای دوم که از پیشگویی یک یهودی به نام بلوخ مبنی بر نابودی خاندان رومانف به علت خشونت نگران شده بود، با هدف کمک به انسانیت و ترویج کاستن از شدت خشونت‌های بین‌المللی، کنگره لاهه را با دعوت از 26 دولت پایه گذاشت.

شاید یکی از مهم‌ترین سندهای موجود درخصوص منع کاربرد سلاح شیمیایی پروتکل 17 ژوئن 1925 ژنو باشد که از سال 1928 لازم‌الاجرا شد، ولی هیچ‌گونه ضمانت اجرایی در این خصوص پیش‌بینی نکرده بود.

امروز شمار زیادی از کشورها یعنی بیش از 140 کشور به عضویت پروتکل یادشده درآمده‌اند.

دولت ایران نیز در تاریخ 18 تیر 1308، 4 جولای 1929 این پروتکل را تصویب کرد. دولت عراق نیز در تاریخ 8 سپتامبر 1931 به این پروتکل ملحق شد.

طبق مفاد این پروتکل دول متعاهد می‌پذیرند:

ممنوعیت استعمال گازهای خفه‌کننده و مسموم و شبیه آن را به موجب این اعلامیه شناخته و همچنین تعهد می‌نمایند که ممنوعیت مزبور را شامل وسایل جنگ میکروبی نیز دانسته و خود را ملزم به رعایت مدلول مراتب فوق بدانند.

رژیم متجاوز عراق از همان آغاز جنگ تحمیلی علاوه بر حملات موشکی و بمباران مناطق غیرنظامی و جنایات جنگی متعدد دیگر، برای پیشبرد اهداف تجاوزکارانه خود از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد.

بدون شک این استفاده از موارد آشکار نقض مقررات بین‌المللی و از نمونه‌های جنایات علیه صلح و امنیت بشری است. در مورد کاربرد سلاح‌های شیمیایی از سوی عراق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1 ـ گزارش هیات کارشناسی سازمان ملل متحد که طی سند شماره 16433‌/‌ ‌S مورخ 26 مارس 1984 به دبیرکل سازمان ملل متحد تسلیم شده است.

2 ـ بیانیه دبیرکل سازمان ملل متحد بعد از گزارش هیات اعزامی در مورد محکوم ساختن کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ عراق با ایران

3 ـ بیانیه شورای امنیت در مورد محکوم ساختن کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ عراق با ایران

4 ـ بیانیه کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در مورد کاربرد سلاح‌های شیمیایی

5 ـ تایید پزشکان و بیمارستان‌های کشورهای اروپایی (سوئیس، سوئد، هلند، آلمان،‌ اتریش و بلژیک)‌ که مصدومین ناشی از سلاح‌های شیمیایی برای درمان به آن کشورها اعزام شده‌اند.

6 ـ طرح 8 ماده‌ای دبیرکل سازمان ملل متحد مورخ مارس 1985 (اسفند 1363)‌ درباره اختلافات ایران و عراق که در آن به سلاح‌های شیمیایی اشاره شده است.

7 ـ قطعنامه 582 شورای امنیت،‌ مصوب 24 فوریه 1986، درباره جنگ عراق و ایران.

8 ـ ‌گزارش‌های نشریات مختلف و متعدد درباره استفاده از سلاح‌های شیمیایی در حلبچه و منابع تهیه مواد مربوط به سلاح‌های شیمیایی.

9 ـ مصاحبه مقامات عراقی با نشریات غربی (بخصوص در 22‌/‌1‌/‌67)‌ که رسما اعلام کرده‌اند که چنانچه ایران با توقف استفاده از سلاح‌های شیمیایی موافقت کند، عراق آماده است که به استفاده از آنها خاتمه دهد (در حالی که هیچ موردی از توسل ایران به سلاح‌های شیمیایی وجود ندارد)‌.

10 ـ اعلامیه گروه حقوق بشر پارلمان انگلیس (1367)‌.

11 ـ مصاحبه «پزشکان بدون مرز» (1367)‌.

12 ـ اعلام جرم دادستانی آلمان علیه شرکت‌هایی که متهم به ارسال تجهیزات شیمیایی به عراق هستند (1367)‌.

13 ـ بیانیه انریکو انکولیتی، معاون مجلس سنای ایتالیا (1367)‌.

14 ـ سخنرانی وزیر خارجه اتریش در کنفرانس خلع سلاح در وین (1367)‌.

15 ـ قطعنامه محکومیت استفاده از سلاح­های شیمیایی در یازدهمین اجلاس کمیسیون اسکان بشر ملل متحد در دهلی‌نو (1367)‌.

16 ـ اظهارات وزیر امور خارجه انگلیس (1367)‌.

17 ـ قطعنامه سنای آمریکا (1367)‌.

براساس برخی آمار موجود هم‌اکنون 45 هزار نفر جانباز شیمیایی تحت پوشش درمانی و خدماتی سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران هستند که براساس روش استاندارد و علمی تعیین شدت ضایعه و براساس معیارهای مورد استناد منابع معتبر و دانشگاهی شدت ضایعات به 4 گروه زیر تقسیم می‌شوند:

البته ناگفته نماند برخی منابع شمار جانبازان شیمیایی را بسیار بیشتر از این نقل کرده‌اند. برای مثال ویکیپدیا شمار قربانیان سلاح شیمیایی را 100 هزار نفر اعلام کرده است. همچنین اطلاعات موجود در این زمینه، گاز اعصاب را بزرگ‌ترین عامل شیمیایی مرگ سربازان ایرانی معرفی کرده است. به نوشته پایگاه اطلاع‌رسانی، تنها 20 هزار سرباز ایرانی بر اثر کاربرد این نوع گاز به شهادت رسیده‌اند.

گفتنی است رژیم عراق بر طبق گزارش خود به سازمان ملل در دسامبر 2002، شرکت‌هایی از آمریکا، آلمان غربی، انگلیس، فرانسه و جمهوری خلق چین را عمده‌ترین عوامل تامین‌کننده 17602 تن مواد شیمیایی از 1980 تا 2000 معرفی کرد.

کنوانسیون 1944 شیکاگو با هدف گسترش بخشیدن به امنیت پروازها و تضمین سلامت مسافران تنظیم و تدوین شد. ماده 44 کنوانسیون یاد شده هدف‌های مورد نظر سازمان هواپیمایی بین‌المللی کشوری را 2 هدف زیر می‌داند:

ـ پیشرفت امور هواپیمایی بین‌المللی کشور در سراسر جهان با کمال نظم و بدون خطر تامین گردد.

ـ تامین بی‌خطر پرواز در امور هوانوردی بین‌المللی توسعه و تعمیم یابد.

و اما در خصوص وضعیت کشتی‌های غیرنظامی نیز کاملا آشکار است که قوانین بین‌المللی ضمن تلاش برای کاستن از خشونت‌ها در این خصوص، تلاش کردند تا عملیات نظامی بر ضدکشتی و بنادر غیرنظامی صورت نگیرد. بر این اساس ماده یک قرارداد نهم 1907 لاهه چنین مقرر می‌دارد:

بمباران بنادر، شهرها، دهات، اماکن مسکونی و کشتی‌های بدون دفاع توسط قوای دریایی ممنوع است. همچنین ماده 2 پروتکل 1936 لندن تصریح می‌کند کشتی‌های جنگی نمی‌توانند کشتی‌های تجاری را غرق یا قابلیت دریانوردی آن را سلب نمایند، مگر این که قبلا مسافرین و کارکنان و اسناد کشتی را به محل امنی انتقال
دهند.

رژیم متجاوز عراق در تاریخ 17 مارس 1985 و در اوج حملات هوایی و موشکی خود علیه مردم بی‌دفاع شهرها و انهدام اماکن مسکونی و بمباران و کشتار زنان و کودکان و سالخوردگان در مدارس و بیمارستان‌ها و روستاها، مبادرت به صدور اطلاعیه‌ای با عنوان «نوتام» به شرح زیر کرد:

نظر به عملیات جنگنده‌های نیروی هوایی عراق در محدوده قلمرو هوایی، عراق خود را مسوول امنیت پروازهای بین‌المللی در قلمرو هوایی ایران نمی‌داند.

همانطور که ملاحظه می‌شود رژیم متجاوز عراق بدون هیچ پروایی با وقاهت تمام، از نقض حقوق و کنوانسیون‌های بین‌المللی حقوق بشر خبر می‌دهد و این خود هزینه‌ای آشکار از حمایت شرق و غرب از صدام در تجاوز به جمهوری اسلامی است.جالب این است که رئیس شورای سازمان هواپیمایی بین‌المللی کشوری طی تلگرامی در 18 مارس 1985 اعلام داشت:‌ایکائو فورا همه اقدامات ممکن را جهت تعیین ادامه امنیت و انجام منظم و موثر پروازهای هواپیمایی کشوری در خطوط هواپیمایی بین‌المللی به عمل خواهد آورد.

پس از صدور اطلاعیه نوتام، رژیم عراق در اقدامی سبعانه هواپیمای مسافری حامل وزیر امور خارجه الجزایر و هیات همراهش را مورد حمله قرار داد که در نتیجه آن تمامی سرنشینان این هواپیما کشته شدند.

- در تاریخ 1‌/‌12‌/‌64 دو فروند جنگنده عراقی به یک فروند هواپیمای اف 27 متعلق به شرکت آسمان در مسیر تهران ـ اهواز حمله کردند که در اثر آن تمامی 42 سرنشین آن به شهادت رسیدند.

- در تاریخ 8 و 9 فروردین 65 یک فروند هواپیمای بوئینگ 747 شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی در فرودگاه ارومیه مورد اصابت راکت‌های عراقی قرار گرفت.

- عصر روز 23‌/‌7‌/‌65 هواپیمای بوئینگ 737 متعلق به شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران در فرودگاه شیراز مورد حمله قرار گرفت که 30 نفر از مسافران آن به شهادت رسیدند.

- در تاریخ 7‌/‌8‌/‌65 هواپیمای مشاور امیر کویت که حامل پیامی برای رئیس‌جمهور ایران بود، از سوی جنگنده‌های عراقی مورد حمله و رهگیری قرار گرفت و مجبور شد وارد حریم هوایی شوروی شود.

اما در خصوص حمله به کشتی‌های غیرجنگی در خلیج فارس باید گفت براساس آمار منتشر شده از سوی بیمه لویدز در لندن، از آغاز جنگ تحمیلی ایران و عراق در سپتامبر سال 1980، بیش از 546 کشتی غیرنظامی در خلیج فارس مورد حمله قرار گرفت که طی این حوادث تقریبا 200 دریانورد کشته و 200 دریانورد دیگر زخمی شدند.

اولین حمله علیه نفتکش‌ها در ماه می 1984 با حمله هواپیمای عراقی به نفتکش پانامایی «لوئیس ـ یک» آغاز شد. طی دوره 4 ساله جنگ نفتکش‌ها (از 1984 تا 1988) 94 مورد حمله به کشتی‌ها ثبت شده است.

براساس اخبار موجود بیشترین تلفات جانی این حملات در جریان حمله عراق به نفتکش‌های ایرانی آوج و سنندج در ترمینال خارک با 54 کشته و حمله به نفتکش اسپانیولی بارسلونا در نزدیکی لارک با 15 کشته بوده است.

همچنین از اول 1987 تا 30 ژوئن 1988، 180 کشتی شامل 40 کشتی ایرانی، 32 کشتی لیبریایی و 26 کشتی قبرسی و... مورد حمله قرار گرفت.

گفتنی است میزان حمله به کشتی‌های تجاری و نفتکش در سال 66 که با حضور نظامی آمریکا در خلیج‌فارس
توام شده بود، نسبت به سال‌های پیش از آن بشدت افزایش یافت.

هیات اعزامی دبیر کل وقت سازمان ملل به اردوگاه‌های اسرای جنگی در گزارش خود که در سند شماره 16962/S مورخ 22 فوریه 1985 شورای امنیت منتشر شده است درباره مشاهدات خود از اردوگاه‌های اسرای ایرانی در عراق چنین می‌نویسد:

ما در بازدیدهای خود از اردوگاه‌های اسرای جنگی در عراق نمونه‌های فراوانی را مبنی بر اعمال خشونت جسمانی و بدرفتاری در اردوگاه‌ها مشاهده کرده و شنیدیم. این خشونت‌ها عمدتا به زندانبان‌ها... نسبت داده می‌شد... تناوب و مشابهت این ادعاها ما را به این نتیجه می‌رساند که خشونت محافظین در اکثر اردوگاه‌های اسرای جنگی معمول است. (بند 117)

ادعاهایی که بیش از هر ادعای دیگری شنیده می‌شد عبارت بود از: ایراد ضرب به ناحیه سر با استفاده از باتوم، چماق یا کابل برای کتک زدن. تقریبا در تمامی اردوگاه‌هایی که مورد بازدید قرار گرفت، عده‌ای از اسرای جنگی را ملاقات کردیم که دچار اختلال شدید بینایی شده‌اند. (بند 118)

آن دسته از اسرای جنگی که مدتی را در مراکز بازجویی گذرانده بودند، اظهار داشتند که در آنجا شکنجه به منظور گرفتن اطلاعات یا صرفا ارعاب مکرر ارسال می‌شود. (بند120)

تکرار نمونه‌های بسیار از این ادعاها (انواع شکنجه) ما را تکان داد. (بند 121)

همچنین در بندهای 58 تا 62 گزارش یادشده علت بروز درگیری مورخ 26 جولای 1985 اردوگاه شماره یک موصل که منجر به کشته شدن 2 اسیر و زخمی‌شدن تعداد دیگری شد، بدرفتاری، همچنین محبوس کردن آنها در راهروها به عنوان تنبیه جمعی ذکر کرده است.

موارد یادشده در بالا تنها نمونه‌هایی از نقض گسترده کنوانسیون‌های حقوق بشری در زمینه اسرای جنگی از سوی رژیم متجاوز صدام است.

بدیهی است برای اطلاع کامل در این خصوص می‌توان براحتی به اسناد و منابع متعدد موجود در این زمینه مراجعه کرد.

شاید مهم‌ترین ایراد که برخی پژوهشگران به حقوق بین‌المللی و کرسی این درس می‌گیرند، نبود ضمانت اجرایی آن باشد. این پژوهشگران می‌گویند حقوق بین‌المللی به علت نداشتن ضمانت اجرا و برخورد مصلحتی با آن واقعیتش برخلاف ظاهر آراسته‌اش، تهی و بی‌مایه است. مهم‌ترین شاهد مثال برای معتقدان این اندیشه جنگ‌ها و مناقشات و درپی آن نقض گسترده حقوق بشر و نهایتا فرار بیشتر جنایات جنگی از محاکمات است.

واقعیت تلخ و تکان‌دهنده این است زمانی که رژیم جنایتکار صدام از زمین، هوا و دریا به جمهوری اسلامی ایران تجاوز کرد و روستاهای محروم جنوب و غرب را با خاک یکسان نمود و به زنان و کودکان بی‌دفاع ما رحم نکرد، صدای کشورها و حتی مجامع بین‌المللی به دفاع از حقوق بشر برنخاست و حتی با سکوت معنادار خود، دشمن متجاوز را به قتل و غارت بیشتر تشویق می‌کردند و رژیم سفاک بعثی بدون توجه به معاهدات بین‌المللی درباره حقوق انسان‌ها در زمان جنگ بی‌رحمی و تجاوز را در حق ملت مظلوم ما به اوج رساند.