دسترسی به بانک اطلاعات آب‌های جهان

در این شبکه جهانی ، کاربران مختلف اعم از دانشمندان، تصمیم‎گیران و مدیران سیاسی، فعالان اقتصادی و عموم مردم می‌توانند به انبوهی از داده‎‌های اقیانوسی که با کیفیت بالایی تولید می‎شوند دسترسی داشته باشند.

مهندس فرناز غیاثی ، کارشناس این مرکز در گفتگو با ما به پرسش‌هایی درباره اهداف و ضرورت‌های شکل‌گیری و وضعیت فعلی و آینده مرکز داده‌های اقیانوسی ایران پاسخ گفته است.

این‌طور که در تاریخچه مرکز داده‌های اقیانوسی ایران آمده اینجا از سال 74 کار خود را شروع کرده است، اما چرا بهره‌برداری از آن تا به حال طول کشیده است؟

این مرکز در سال 74 با حمایت سازمان علمی ‌و فرهنگی ملل متحد UNESCO و زیر نظر کمیسیون بین‌دولتی اقیانوس‎شناسی به عنوان یکی از اعضای برنامه تبادل داده‌ها و اطلاعات اقیانوسی در مرکز ملی اقیانوس‌شناسی فعالیت خود را آغاز کرده است. بهره‌برداری از مرکز داده‌های اقیانوسی پس از گذشت زمان کوتاهی از ایجاد آن و آماده‌سازی داده‌های جمع‏آوری شده طبق استانداردهای برنامه تبادل داده‌ها واطلاعات اقیانوسی (IODE) آغاز و تاکنون که حجم این داده‌ها رو به افزایش است ادامه دارد. این داده‌ها در اختیار متقاضیان داده اعم از دانشجویان دوره کارشناسی ارشد و دکتری و موسسات تحقیقاتی مختلف قرار می‌گیرد که آمار آن در این مرکز موجود است. در حال حاضر، هدف اصلی توسعه این مرکز به لحاظ بانک‌های اطلاعاتی و نرم‌افزاری و در نهایت برآورده‌ساختن نیازهای اساسی کشور در این زمینه است که با اجرای آن در آینده می‌توان به هدف یکسان‌سازی سامانه مدیریت داده‌های اقیانوسی در کشور دست یافت.

به طور کلی مرکز داده‌های اقیانوسی ایران به جمع‌آوری داده‎‌های مختلف دریایی از سازمان‎های داخلی و منابع خارجی و تهیه متا داده (فراداده) از آنها می‎پردازد و همچنین در کنار آن بایگانی، کنترل کیفیت، پردازش، به‌روزرسانی و تبادل داده‌های دریایی با سازمان‌ها و موسسات ملی و بین‌المللی را انجام می‌‌دهد.

داده‌‌ها و اطلاعات جمع‌آوری شده در مرکز داده‌‎های اقیانوسی به دلیل گوناگونی منابع دریافتی آنها (مراکز داده اقیانوسی جهانی، آژانس بین‎المللی انرژی اتمی، سازمان‎های دریایی داخلی و...) و همچنین متفاوت بودن نوع داده‌‎های اقیانوسی (فیزیک دریا، شیمی دریا، هواشناسی، زمین‌‎شناسی و...) مجموعه داده‌های مختلفی با فرمت‎های متفاوتی را تشکیل داده‌‎اند.

آیین‌نامه تبادل داده‌های اقیانوسی در سطح ملی در سال 82 توسط این مرکز تهیه شده است که در این آیین‌نامه مسائل مختلف، اعم از تاریخ تولید داده، حجم داده، نوع داده، منبع داده، نوع کاربرد داده، نوع پردازش داده، مقیاس داده‌ها، کیفیت داده‌ها و... برای سطح دسترسی افراد و سازمان‌های مختلف لحاظ شده است.

این مرکز به منظور مدیریت بهینه داده‎ها و فراداده‎های دریایی منطبق با استانداردهای ارائه شده توسط برنامه‌‎های بین‌‎المللی داده‎های اقیانوسی و همچنین دسترسی سریع‌تر به آنها، اقدام به ایجاد یک بانک اطلاعاتی با ساختاری منظم از داده‎های مذکور با مدیریت جامع، یکپارچه و متمرکز کرده است. این بانک اطلاعاتی، داده‎‌های مختلف از برنامه‌‎های گشت‎های دریایی بین‌‎المللی، مراکز داده اقیانوسی ملی و جهانی، ایستگاه‌های سینوپتیک، جزر و مد ، موج و باد، بویه‌‎ها و... در 3 محیط دریایی ایران (دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان) را به همراه فراداده آنها شامل می‌شود که در حال حاضر روی سرور این مرکز در حال بهره‌برداری است. بدیهی است پس از تدوین «دستورالعمل سیاست تبادل داده‎‌ها در سطح ملی و بین‌‎المللی»، بانک اطلاعاتی مذکور به منظور استفاده توسط سایر سازمان‎ها و کاربران مختلف روی شبکه جهانی اینترنت قرار خواهد گرفت.

طبق مصوبات کمیسیون بین دولتی اقیانوس‌شناسی و برنامه IODE ، استفاده از داده‌ها برای مقاصد علمی و پژوهشی نظیر پایان‌نامه‌های دانشجویی و پروژه‌های تحقیقاتی در سطح ملی به صورت رایگان و بدون محدودیت است. برای مقاصد غیرعلمی و تجاری، خدمات این مرکز براساس قراردادهای منعقده بین موسسه ملی اقیانوس‌شناسی با اشخاص حقیقی یا حقوقی صورت می‌گیرد.

مراکز داده ملی مختلفی در دنیا وجود دارند که در راستای وظایف خود، داده‌های اقیانوسی را در محیط‌های دریایی پیرامون خود (مشابه با کاری که مرکز ملی داده‌های اقیانوسی ایران در دریای خزر، خلیج‌فارس و دریای عمان انجام می‌دهد) جمع‌آوری و برای استفاده کاربران و موسسات ملی خود ذخیره و بایگانی می‏کنند.

کشتی اقیانوس‌پیما دسترسی به آب‌های عمیق نظیر دریای عمان و اقیانوس هند را فراهم می‌کند که به دلیل نبودن آن در کشور، ایران تاکنون سهمی در تحقیقات اقیانوس هند نداشته است. کشورهای فعال در این اقیانوس، از داده‏های برداشت شده در سطح ملی استفاده می کنند و داده‌هایی را که جنبه اقتصادی داشته باشد در اختیار سایر کشورها قرار نمی‌دهند. تهیه و تجهیز اقیانوس‌پیمای تحقیقاتی ایران، یک پروژه ملی است که تمامی مراکز تحقیقاتی می‌توانند از آن بهره‌برداری کنند. این سرمایه‌گذاری، تضمین‌کننده حضور کشور جمهوری اسلامی ایران در عرصه‌های گوناگون جهان امروز است. حوضه‌های اقیانوسی میراث مشترک همه انسان‌هاست، اما در عمل کشورهایی که در زمینه شناخت و بهره‏برداری از آنها پیشرو بوده‌اند، در ترتیبات حقوقی برای خود امتیازات ویژه‌ای قائل می‌شوند. از این‌رو حضور در عرصه آب‌های دور، حضور بین‌المللی کشور جمهوری اسلامی ایران را در بهره‏برداری از این محیط‌ها فراهم کرده و بستری مناسب برای قدرت کشور در نسل‌های آینده خواهد ساخت.

داده‏های اقیانوسی دارای ویژگی‌های منحصر به فردی هستند که آنها را از سایر انواع داده‌ها متمایز می‏کند. به طور خلاصه می‌توان از 4 جنبه به آنها نگاه کرد. از جنبه اقتصادی دستگاه‌ها و تجهیزات جمع‌آوری این داده‌ها گران و نگهداری و مراقبت از این دستگاه‌ها بسیار پرهزینه است و همچنین برگزاری گشت‌های دریایی نیازمند صرف بودجه قابل توجهی است. از جنبه فنی هم به دلیل ماهیت دینامیک و پویابودن محیط دریاها، داده‌های اقیانوسی وابسته به زمان و مکان هستند و پیچیدگی‏های خاصی در زمینه مدیریت آنها وجود دارد. همچنین از لحاظ امنیتی هم باید گفت اهمیت دریاها در تامین امنیت کشورهای مرتبط با آن موجب می‌شود تا شناخت این محیط و دسترسی به داده‌ها و اطلاعات پیرامون آن ارزش بیشتری داشته باشد. همچنین دسترسی بیشتر به دریاها و استفاده بهینه از آن به منظور توسعه اقتصادی و قوت‌بخشی به اقتصاد ملی سیاستی است که از سوی تمام کشورها دنبال می‌شود. برای مثال حمل و نقل بین‌المللی و امنیت غذایی مردم متکی به دریاهاست. در نهایت جنبه زیست‌محیطی این داده‌ها هم به دلیل این‌که بیشترین فعالیت‌های بشری در سواحل متمرکز است بسیار مهم است. تردد کشتی‌ها، استخراج منابع از دریاها، وجود جنگ‏ها، رزمایش‏ها و منابع زیست‌محیطی ناشی از آنها، محیط دریاها را دچار تغییر می‏کند.

بر اساس آنچه گفته شد جمع‌آوری، بایگانی و تبادل داده‌ها در سطح ملی کاری بسیار لازم و ضروری است که به لحاظ جلوگیری از دوباره‌کاری‏ها و شناخت نقاط ضعف و قوت کشور در بخش دریایی بسیار مهم است.

بهاره صفوی 
گروه دانش