مهمان ناخوانده دهان

حفره دهان هم یکی از بخش‌هایی است که استعداد فراوانی برای سرطانی شدن دارد. طبق آمارها سرطان دهان 3 درصد کل سرطان‌های بدن را شامل می‌شود که معمولا شدت بدخیمی در آن زیاد است و حتی اگر شدت بدخیمی کم باشد، اغلب با حذف بخش وسیعی از بافت‌های دهان و صورت همراه است و مشکلات و عوارض بسیار زیادی را در پی خواهد داشت. این بیماری در هند عامل 50 درصد از سرطان‌های مرگبار است. احتمال ابتلای مردان به این نوع سرطان از زنان بیشتر است که آن هم به دلیل مصرف بیشتر سیگار و الکل بین مردان است. اگرچه امروز آمار مصرف سیگار بین زنان در حال افزایش است و همین امر باعث شده که این نوع سرطان در میان زنان نسبت به سال‌های گذشته بیشتر مشاهده شود و به کمترین میزان اختلاف با مردان مبتلا به سرطان برسد. الکل بعد از سیگار دومین عامل خطر برای ابتلا به سرطان دهان است. در حالی که میزان استعمال دخانیات به علت افزایش آگاهی مردم از خطرهای سیگار کاهش یافته است ولی به دلیل مصرف الکل، همچنان آمار سرطان دهان بالاست. برخی پزشکان معتقدند تشعشعات آنتن‌های تلفن همراه یا دستگاه‌های WIMAX آثار منفی روی بدن انسان دارد و باعث بروز بیماری‌های خونی، مغزی و سرطان می‌شود، اما هنوز هیچ گزارش علمی معتبری درباره آثار مخرب احتمالی این امواج مخابراتی منتشر نشده است.

این سرطان معمولا پس از 40 سالگی رخ می‌دهد و متوسط سنی افراد مبتلا به این بیماری 65 سال است.

سرطان دهان، رشد سلول‌های بدخیم در دهان یا زبان است که معمولا به صورت زخم بروز می‌کند یا ممکن است بخش زیرمخاطی را درگیر کرده باشد که زخمی به صورت ظاهری مشاهده نشود ولی با لمس کردن توسط فرد یا پزشک قابل شناسایی باشد. در لب‌ها که معمولا در معرض تابش مستقیم اشعه خورشید هستند، احتمال ابتلا به سرطان نسبت به قسمت‌های داخل حفره دهان بیشتر است. اگرچه این سلول‌های سرطانی می‌تواند در زبان، مخاط‌گونه‌ها یا حتی روی لثه‌ها و کف دهان نیز ظاهر شود.

از ضایعات شایع در بین مردم که حفره دهان را درگیر می‌کند، آفت است. تفاوتی که این ضایعات با زخم‌های سرطانی بدخیم دارند، این است که دردناک بوده و در مدت زمان کوتاهی خود به خود از بین می‌روند ولی زخم‌های سرطانی، طولانی و کشنده بوده و معمولا بدون درد است، اما مردم باید دقت کنند هر نوع زخم چه بدون درد یا دردناک اگر بیش از 2 هفته در دهان بماند، باید به پزشک مراجعه کرد و نمونه‌برداری شود تا در صورت وجود سلول‌های سرطانی بموقع تشخیص داده شود و از پیشرفت آن جلوگیری گردد. همین مساله مسوولیت پزشکان بخصوص پزشکان عمومی را که معمولا مردم با مشاهده چنین زخم‌هایی به آنها مراجعه می‌کنند، بیشتر می‌کند.

در کشور ما نبود غربالگری و ضعف سیستم بهداشت و بی‌توجهی و عدم مراجعه بموقع به پزشک از عوامل مهم تشخیص دیررس انواع سرطان بویژه سرطان دهان است.

عوامل موثر در ایجاد سرطان دهان بسیار متعدد و متفاوت است که دوری کردن از تمام آنها عملا ناممکن است،‌ اما برخی از این عوامل را می‌توان کاملا از زندگی حذف کرد. از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به این موارد اشاره کرد.

سیگار: مصرف سیگار عامل بسیاری از سرطان‌ها و بخصوص سرطان دهان است. 90 درصد مبتلایان به سرطان دهان، سابقه مصرف تنباکو داشته‌اند. میزان خطر‌آفرین بودن آن به مقدار و طول مدت و نحوه مصرف (جویدن یا دود کردن)‌ بستگی دارد.

الکل: حدود 80 درصد بیماران مبتلا به سرطان دهان، سابقه مصرف مداوم الکل را دارند. همزمانی مصرف دخانیات والکل، مهم‌ترین علت ابتلا به سرطان‌‌های دهانی است که امروزه یکی از 10 علت عمده و شایع مرگ و میر در دنیا به شمار می‌رود.

پان یک نوع ماده مخدر صناعی است که از برگ درخت خصوصی تهیه می‌شود. فروشندگان این ماده مخدر، آن را با عنوان آدامس و خوشبوکننده دهان و با نام‌های راجا، تایتانیک، ویتامین، ملوان زبل، پان اسفناج، گوتکا، ناس و پان پاکستان به جوانان و نوجوانان می‌فروشند. در بعضی استان‌های کشور بخصوص استان‌های شرقی مصرف این ماده مخدر بین نوجوانان و جوانان شیوع یافته است. این ماده افیونی ترکیبی از تنباکو، آهک، خاکستر، ادویه‌های معطر، ساخارین، اسانس‌ها و افزودنی‌های غیرمجاز است. همچنین ترکیباتی مثل آرسنیک، کربنات، منیزیم و سرب نیز در این مواد مشاهده شده است.

پان در قالب پودر، آدامس، پاستیل در رنگ‌های مختلف با پوشش آلومینیومی، کاغذهای مثلثی و مربعی شکل با تصاویر جذاب رنگی و با طعم و مزه‌های مختلف گیاهی ازجمله نعناع عرضه می‌شود.

در کشورهای هندوستان و پاکستان پس از جوشاندن مواد ذکر شده آن را روی برگ تازه گیاه پیچانده که به آن گونکا می‌گویند و مصرف‌کننده با جویدن آن احساس لذت و سرخوشی کاذب می‌کند. انواع دیگر آن به صورت زیرزبانی یا پشت‌لب نیز استفاده می‌شود. این ماده هم‌اکنون در کارگاه‌های کوچک و به صورت دست‌ساز و غیربهداشتی توسط قاچاقچیان در بسته‌بندی های مختلف تولید می شود و در بسیاری از دکه‌ها و کیوسک‌های سطح شهرها و بخصوص استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان با قیمت پایین به فروش می‌رسد.

عوارضی که این ماده مخدر دارد در 2 بعد جسمی و روانی است. از عوارض جسمی آن می‌توان به سرطان دهان و حنجره اشاره کرد. همچنین این ماده با تضعیف قدرت دفاعی سلول‌های بدن در مقابل باکتری‌ها باعث بیماری‌های لثه می‌شود.

نیکوتین موجود در آن از طریق مخاط دهان جذب و باعث زرد شدن دندان‌ها می‌شود و به مغز آسیب می‌رساند. ساخارین موجود در این ماده عامل بیماری‌های کلیه و سرطان روده بزرگ است و عوارض گوارشی نیز ایجاد می‌کند. از آنجا که با مصرف این ماده ترشح بزاق بیشتر می‌شود، فرد مجبور است آب دهانش را بیرون بریزد که همین امر می‌تواند باعث انتقال بیماری‌های عفونی مثل سل، هپاتیت و... شود.

از اثرات روانی آن می‌توان به عدم تعادل رفتاری و حرکتی اشاره کرد. فرد مصرف‌کننده احساس سبکی سر، گیجی و سرخوشی کاذب می‌کند. مهم‌ترین عارضه روانی این ماده ایجاد وابستگی و اعتیاد به آن است. باور غلطی که درباره این مواد وجود دارد این است که این مواد باعث استحکام دندان‌ها و لثه و همچنین افزایش قدرت بدنی می‌شود و از طرفی به علت ایجاد احساس سرخوشی و لذت در مصرف‌کننده و عدم باور آن به عنوان یک ماده مخدر موجب استفاده روزافزون از آن شده است. ویروس HPV به 2 صورت HPV نوع یک و HPV نوع دو وجود دارد. ویروس HPV1 عامل ایجادکننده تبخال است و ویروس HPV2 مسبب زخم در ناحیه تناسلی و بعضی از انواع سرطان‌های گردن رحم است، در حالی که هر دو نوع این ویروس عامل ثانویه در ابتلا به سرطان دهان است. ویروس HPV2 که از راه مقاربت دهانی منتقل می‌شود بیشتر در جوامعی که بی‌بند و باری جنسی در آنها رایج است مثل کشورهای آمریکایی و اروپایی شیوع دارد و در کشور ما هم به دلیل افزایش بی‌بند و باری‌های جنسی و بخصوص در بین جوانان این نوع سرطان در حال افزایش است.

از آنجاکه سرطان رشد ناخواسته و خارج از کنترل سلول‌های بدن به دلیل ضعف سیستم ایمنی است هر عاملی که باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن شود، می‌تواند در به وجود آمدن انواع سرطان‌ها نقش داشته باشد.

دندانپزشکان در تشخیص زودرس سرطان‌های دهان و حلق نقش بسیار مهمی دارند. مراجعه به دندانپزشک و معاینه‌های منظم، باعث تشخیص زودرس بیماری‌های احتمالی بخصوص سرطان دهان می‌شود، زیرا تشخیص این علائم در مراحل اولیه می‌تواند شانس درمان زودهنگام و موفقیت‌آمیز را افزایش دهد.

توجه خود فرد به علائمی مثل پلاک‌هایی به رنگ سفید، قرمز یا ترکیبی از هر دو رنگ، زخم روی مخاط لب یا داخل دهان که التیام نمی‌یابد، خونریزی از دهان یا لثه، بی‌حسی یا اختلال (گزگز شدن)‌ در لب‌ها یا داخل دهان، اشکال در بلع و تکلم و تنفس، احساس درد در ناحیه گوش یا برجستگی روی گردن (چراکه سرطان‌های دهان بسرعت می‌تواند به غدد لنفاوی ناحیه گردن و زیر چانه متاستاز دهند و آنها را درگیر کنند)‌، دندان‌های لق یا اشکال در استفاده از دندان در بیمارانی که پروتز دندانی متحرک دارند همه می‌تواند از نشانه‌های سرطان دهان باشد. ترس از کلمه سرطان و انجام جراحی و شیمی‌‌درمانی و رادیوتراپی در برخی افراد بعد از تشخیص سرطان دهان باعث می‌شود که خیلی دیر اقدام به درمان کنند و تاخیر در شروع درمان می‌تواند اثرات غیرقابل جبرانی را به همراه داشته باشد. به این افراد توصیه می‌شود به هنگام تشخیص این بیماری هرچه سریع‌تر مراجعه کنند و درمان را جدی بگیرند و در همان مراحل اولیه اقدامات لازم انجام شود تا نتیجه بهتری از درمان بگیرند.