تجربه‌های جدید در فرم

این تولید انبوه موجب شد تا برای جلوگیری از ملال تکرار و ایجاد تنوع در تماشای این آثار کمی هم فرم و شیوه پخش را دستکاری کرد و مثلا نمایش آنها را از هفته‌ای یک بار به 3 بار در هفته یا مجموعه‌های شبانه تبدیل کرد تا این تنوع به تحولی در فرم بدل شود. حالا بماند که تمهیدات دیگری مثل تکرار روزانه یا بازپخش برخی از سریال‌های محبوب و پرمخاطب هم به این تغییرات اضافه شد.

بازهم اگر بخواهیم به این موارد بیفزاییم می‌توان به نقد و بررسی سریال‌ها با حضور کارشناس و منتقد یا نظرسنجی میدانی و تلویزیونی از مردم درباره این مجموعه‌ها اشاره کرد. سریال‌های تلویزیونی به واسطه ابزار و تکنیک‌های رسانه‌ای که این مدیوم دارد و مثلا سینما از آن برخوردار نیست یا به واسطه ساختار سریالی بودنش از شیوه‌ها و تمهیداتی استفاده می‌کند که هم به تبلیغ و معرفی سریال بپردازد و هم میل و انگیزه لازم برای تعقیب و پیگیری آنها را از سوی مخاطب فراهم کند. یکی از این تمهیدات، روشی است به نام «آنچه گذشت» که با ارائه و نمایش خلاصه و فشرده‌ای از قسمت یا قسمت‌های قبلی این امکان را برای مخاطبانی فراهم می‌کند که یا تازه به تماشاگران آن مجموعه پیوسته‌اند یا قسمت‌های قبلی را ندیده و رشته داستان از دستشان در رفته است. این شیوه بویژه برای سریال‌های طولانی که قصه آن سر درازی دارد یک روش منطقی است تا آن مجموعه مخاطبان خود را از دست ندهد یا مخاطبان جدید پیدا کند. اما امسال در میان سریال‌های مناسبتی ماه رمضان، «جراحت» از شیوه تازه‌ای استفاده کرده و پس از پایان هر قسمت با عنوان «آنچه خواهید دید» بخش‌هایی از قسمت بعدی سریال را که قرار است فرداشب روی آنتن برود پخش می‌کند.

در واقع اگر «آنچه گذشت» را یک فلاش‌بک بدانیم که با مرور اتفاق قبلی، قصه را به یاد مخاطب می‌آورد و سررشته داستان را به دستش می‌دهد «آنچه خواهید دید» فلاش فورواردی است که ناظر بر حوادث بعدی سریال است و احتمالا با نشان دادن بخش‌های مهم قسمت بعدی، قصد دارد از این سو به تماشاگرش انگیزه لازم برای پیگیری سریال را بدهد. اما به نظر می‌رسد که این تمهید با ذات سریالی بودن این مجموعه در تضاد و ناسازگاری است. به این معنی که سریال‌های تلویزیونی با ندادن اطلاعات و عدم نمایش صحنه‌های بعد می‌خواهند مخاطب را پای تلویزیون و سریال بنشانند تا آنها اتفاقا به دلیل گرفتن اطلاعات جدید، آن مجموعه را دنبال کنند. شاید این شیوه با ساختار و مقتضیات سریال بودن ماجرا انطباق بیشتری داشته باشد. به عبارت دیگر سریال با عدم ارائه اطلاعات و اتفاقات بعدی از لو رفتن قصه جلوگیری می‌کند تا مخاطب برای فهم ماجرا حتما قسمت بعدی را هم تماشا کند. این لازمه تعلیق‌آفرینی در سریال است.

در واقع سریال‌های تلویزیونی از 2 گونه تعلیق‌آفرینی برخوردارند؛ یکی تعلیق‌‌های داستانی و محتوایی و دیگری تعلیق در فرم و شکل که با زمان‌بندی که برای پخش هر قسمت در نظر گرفته می‌شود این تعلیق رخ می‌دهد. هرچند در بسیاری از مواقع این دو شیوه بر هم تطبیق شده و یگانه می‌شوند. سریال‌های تلویزیونی با نوع پایان‌بندی خود در انتهای هر قسمت و کات کردن آن در نقطه‌ای از قصه که نقطه عطف محسوب می‌شود تعلیق و رمز و راز ایجاد می‌کنند تا برای گره‌گشایی از قصه، مخاطب را با خود همراه کنند.

اما با نشان دادن صحنه‌هایی از قسمت بعدی در پایان هر بخش، تعلیق قصه از بین می‌رود و دست‌کم کلیات داستان لو می‌رود. این شیوه خیلی با ساختار سریالی این مجموعه‌ها سازگار نیست و یک نوع نقض غرض محسوب می‌شود. منطقی‌تر آن است تا به جای نمایش بخش‌هایی از قسمت بعدی سریال و در واقع پس پرده سریال تعلیق هر قسمت را بدرستی و قدرتمند ایجاد کرد که مخاطب بدون در نظر گرفتن این‌که قرار است در قسمت بعدی چه صحنه‌هایی نشان داده شود انگیزه لازم برای دنبال کردن قصه را داشته باشد. رویت قسمت بعدی جذابیت روایت را کاهش می‌دهد و چه بسا نتیجه عکس هم بدهد.

بدین معنی که مخاطب با تماشای نمای کلی قسمت بعدی، انگیزه‌اش را برای پیگیری ماجرا از دست بدهد. گاه این رویت زودهنگام، روایت را مخدوش می‌کند و نو شدن فرم به لو رفتن مضمون منجر می‌شود! اصلا سریالی بودن یک قصه یعنی این‌که من نباید بدانم یا بفهمم که در قسمت بعد چه اتفاقی می‌افتد و چه خواهم دید. مهم این است که کارگردان بتواند با ایجاد تعلیق‌های قدرتمند، کشش و انگیزش کافی را در مخاطب ایجاد کند که او بدون این‌که مهم باشد که در قسمت بعدی چه اتفاقی قرار است رخ دهد به بیننده پروپا قرص سریال بدل شود. سریال‌های تلویزیونی ما بیش از این‌که به این تمهیدات و تجربه‌های تازه در فرم نیازمند باشند به تجربه‌های تازه‌تر در مضمون، قصه‌پردازی و کارگردانی نیاز دارند. یک سریال جذاب و موفق، همیشه مخاطب خود را دارد و بی‌نیاز از این تمهیدات است.