شناسایی هزار توی سینمای مستند در ایران

به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین هدف‌های همایون امامی از نگارش کتاب «جستاری در گونه‌شناسی سینمای مستند» معرفی گونه‌های مختلف این سینما به علاقه‌مندان و دست‌اندرکاران این عرصه است. زیرا عدم وجود تعاریف درست و دقیق از این گونه سینمایی در سال‌های اخیر سبب نوعی اغتشاش در دسته‌بندی این آثار شده و باعث شده هر فیلمی به صرف داستانی نبودن، مستند تلقی شود.

کتاب شامل دو بخش اصلی است. در بخش اول با عنوان «کلیات و تعاریف»، نویسنده به بررسی و تحلیل مفهوم فیلم مستند در دوران مختلف پرداخته است و از تعاریف کلاسیک تا تعاریف دوران جدید را در کنار یکدیگر قرار داده است. در ادامه این بخش نویسنده سراغ گونه‌شناسی سینمای مستند رفته است. او به این نکته اشاره کرده که طی دوره‌های مختلف رشد سینمای مستند، شکل‌های زیادی از فیلمسازی مستند تجربه شدند. برخی از این شکل‌ها که از قوت لازم برای تبدیل به یک جریان مستندسازی برخوردار نبودند، فراموش شدند، اما تعدادی دیگر ماندند و تبدیل به جریان شدند. مستند واقع‌نگار، مستند سیاحتی، مستند گزارشی، مستند بازسازی شده، مستند نظیره‌سازی شده، مستند آرشیوی، مستند مردم‌شناسی، مستند تاریخی، مستند اجتماعی، مستند علمی، مستند آموزشی و مستند شکل‌گرا، برخی از این گونه‌ها هستند که امامی در کتاب خود به تشریح دقیق هر یک از آنها پرداخته و ضمن بیان تاریخچه‌ای از شکل‌گیری آنها، تحولات مربوط به هر یک از این گونه‌ها را نیز مورد توجه قرار داده است.

نویسنده ضمن گردآوری فهرستی از منابع و ماخذها در پایان هر فصل از کتاب، تصاویر مربوط به هر فیلم و کارگردان را نیز در بخش‌های مختلف کتاب قرار داده تا مطالعه متن کتاب با تماشای این تصاویر همراه شود.

بخش دوم کتاب با عنوان «گونه‌شناسی در سینمای مستند ایران» از صفحه 167 کتاب آغاز و تا پایان کتاب ادامه می‌یابد. در این بخش نویسنده ضمن آن که به معرفی گونه‌های مختلف می‌پردازد، فیلم‌های ایرانی ساخته شده ذیل هر یک از این عناوین را نیز نقد و بررسی می‌کند. وجه بارز این بخش از کتاب این است که علاوه بر معرفی این فیلم‌ها، شرح کامل و دقیقی از هر فیلم نیز ارائه می‌کند و به نقد و تحلیل محتوایی و ساختاری مستندهای برجسته ایرانی نیز می‌پردازد. چنین تحلیل‌هایی علاوه بر آن که می‌تواند برای فیلمسازان مستند، ارزشی تاریخی داشته باشد، برای دانشجویان این رشته و نیز روزنامه‌نگارانی که به این فیلم‌ها دسترسی ندارند نیز می‌تواند مفید باشد.

از دیگر ویژگی‌های این کتاب می‌توان به معرفی کامل و جامع مستندسازان ایران اشاره کرد. در سال‌های اخیر مخاطبان سینمای ایران بارها اسامی مستندسازان شاخصی همچون کامران شیردل، پرویز کیمیاوی،خسرو سینایی، ابراهیم گلستان، حسین ترابی، عباس کیارستمی، کیومرث درم‌بخش، رخشان بنی‌اعتماد و محمدرضا اصلانی را شنیده‌اند، اما در این عرصه مستندسازان زیادی بجز این نام‌ها فعالیت کرده‌اند که نام آنها برای بسیاری از مخاطبان ایران ناآشناست. حسین رسائل، نادر افشار نادری، غلامحسین طاهری دوست، حمید سهیلی، فریدون جوانی، کیوان کیانی، ناصر صفاریان و... برخی از این نام‌ها هستند که در این کتاب نویسنده به تحلیل و معرفی آثار آنها پرداخته است. شیوه پرداختن به این آثار و پدیدآورندگان آنها نیز این گونه است که نویسنده با تعریف هر گونه مستند ـ مانند مستند بی‌واسطه، مستند شخصیت‌نگار، مستند داستانی و... ـ به معرفی فیلم‌های شاخص ساخته شده در این گونه سینمایی پرداخته است.

نکته قابل توجه درخصوص این کتاب 360 صفحه ای آن است که مخاطب در پایان متوجه این حقیقت تلخ می‌شود که فیلم‌های شاخص و جذاب سینمای مستند ایران تا چه اندازه کم هستند و این سینما در مقایسه با سینمای داستانی چقدر بنیه ضعیفی دارد. از همایون امامی کتاب دیگری با نام «آسیب‌شناسی سینمای مستند» در دست آماده‌سازی برای انتشار است که در آن امامی طی گفتگو با چند مستندساز برجسته، این شکل از فیلمسازی را در ایران آسیب‌شناسی کرده است. این اثر بزودی از سوی اداره کل پژوهش و آموزش سیما منتشر خواهد شد.

رضا استادی / گروه فرهنگ و هنر