عرب ها با خوشنویسی مهربان ترند

اولا هر چیز کهنه‌ای بد نیست و فناپذیر هم نخواهد بود. بعضی چیزهای کهنه همیشه جذابیت دارند. از جهت دیگر خط اصول و قواعدی دارد که نتیجه زحمات قدمای ماست و باید حفظ شود وگرنه خوشنویسی اصالت خود را از دست می‌دهد. ولی می‌توان با حفظ اصول، نوآوری‌هایی هم داشت که همین نوآوری‌ها سبب بقای آن می‌شود. از طرف دیگر نوآوری باید از روی دانش باشد نه از سر ناآگاهی. یک خوشنویس باید با علم به اصول و قواعد و برپایه آنها دست به ابتکار بزند. آن وقت است که اثر ماندگار می‌شود.

ببینید نگارش و انتشار کتاب‌هایی که اصولا قواعد خوشنویسی را آموزش می‌داده‌اند تا دوره‌ای خاص به شکل کلاسیک انجام می‌شد. البته این آثار از بار علمی ‌چندانی برخوردار نبودند و در آن همان چیزی می‌آمد که در کلاس‌های خوشنویسی از استاد به شاگرد منتقل می‌شد. اما درباره سوال شما باید بگویم که اگر تا امروز شاهد کتاب‌های پژوهشی و تحقیقی در زمینه خوشنویسی نبوده‌ایم، به خاطر این است که هیچ‌گاه به این هنر به شکل جدی نگاه نشده است. اگرچه به چشم احترام به آن نگاه شده، اما واقعیت این است که هیچ‌گاه به آن شکلی که باید، مورد توجه قرار نگرفته و فعالیت‌های پژوهشی جدی پیرامون آن انجام نشده است. به بیان ساده‌تر، حقایق خوشنویسی هیچ‌گاه ظاهر نشده است. شاید به این خاطر است که آن عده از خوشنویسان مثل من به سمت جمع‌آوری گزیده آثارشان در قالب یک کتاب روی می‌آورند تا از این طریق علاقه‌مندان را با شیوه‌ها و سبک‌های شخصی آشنا کنند.

البته حق با شماست. اما فکر نمی‌کنم هرکسی که در خوشنویسی دستی دارد، حتما این وظیفه را هم دارد که به طرف انتشار کتاب‌های آموزشی برود. برای مثال خود من به شخصه هرگز به دنبال نوشتن کتاب آموزشی یا پژوهشی یا یاد دادن قواعد خوشنویسی نبوده‌ام و نیستم. من طی این سال‌ها روی 2حوزه خط و نقاشیخط متمرکز بوده‌ام و سعی نکردم به شکل تعلیمی ‌و کلاسی آن را تدریس کنم. اما در عین حال با این صحبت شما هم موافقم که نبود چنین کتاب‌هایی به پیکره خوشنویسی ما لطمه می‌زند.

نمی‌توانیم به طور قطع بگوییم این هنر آکادمیک نشده است. شده، منتهی با یک گل بهار نمی‌شود. یعنی با گنجاندن خوشنویسی به شکل محدود در دانشگاه‌ها اتفاق خاصی به وقوع نمی‌پیوندد. خلاصه این که مشکلات عجیب و غریبی در خوشنویسی وجود دارد.

یک زمانی کتاب‌های خوشنویسی نزد مردم و همچنین ناشران از اقبال خوبی برخوردار بود که امروز این طور نیست. یعنی عملا می‌بینیم خود ناشر هم تمایلی به چاپ چنین کتاب‌هایی ندارد که البته تعداد این کتاب‌های پژوهشی اگر هم باشد، از تعداد انگشتان دست کمتر است. به نظر می‌رسد دولت با سیاستگذاری خاص خود می‌تواند به این وادی کمک‌هایی کند تا خوشنویسی شکل پژوهشی‌تر و علمی‌تری به خود بگیرد.

البته تصور می‌کنم با وجود تمام تنگناها این گونه کارها هنوز مخاطبان خودش را مثل دیگر کتاب‌های هنری دارد. البته بعید می‌دانم اصولا تعداد عناوین کتاب‌های آموزشی و پژوهشی خوشنویسی که تالیف شده‌اند، چندان زیاد باشد.

چون کسی که می‌خواهد خوشنویسی یاد بگیرد در نهایت به یک کلاس مراجعه می‌کند و همانجا آموزش‌های لازم را دریافت می‌کند. مثل نقطه‌گذاری خط و سایر مبانی و اصول.

مگر این که یک نفر واقعا مجنون این حوزه باشد، مثل خود من. بی‌تعارف بگویم اشتیاقی که از روز اول نسبت به این هنر داشته‌ام تا امروز کمرنگ که نشده هیچ، آتش آن روز به روز هم بیشتر شعله‌ور می‌شود. این در حالی است که من 47 سال است در این راه قلم زده‌ام و وقتی به پشت سرم نگاه می‌کنم، می‌بینم چیزی را از قلم نینداخته‌ام. تا جایی که باید تمام نکات را فرا گرفته‌ام. برای دست یافتن به یک اثر مطلوب، سال‌ها زحمت و مرارت تحمل کرده‌ام و از همه مهم‌تر در این مسیر صبر و حوصله داشته‌ام. منظور از من، من نوعی است. حتم دارم کسانی مثل من با این شور و اشتیاق امروز هم هستند که طاقت هر گونه فراز و نشیب در این عرصه را داشته باشند.

پیش از این تاکید کردم که با شما موافقم. شاید تا حالا چون روش قبلی آموزش موفق بوده است، کسی به کارهای علمی و پژوهشی آن طور که باید توجه نشان نداده است. رویکردهای نو در هنر خوشنویسی ایران و البته کم شدن استقبال عامه مردم شاید باعث شوند تا استادان و دلسوزان این هنر به سمت آکادمیک کردن آن حرکت کنند.

من هم درجریان داوری‌هایی که در خارج از ایران و در کشورهای مختلف داشته‌ام به این نتیجه رسیده‌ام که عرب‌ها به نسبت ما خیلی به خوشنویسی‌شان اهمیت می‌دهند. در واقع به آن به عنوان هنر اول نگاه می‌کنند. شما به 2 حراجی معروف و معاصر اشاره کردید. من هم با شما هم‌عقیده هستم که امروز از تابلوهای نقاشیخط ایرانیان در این حراجی‌ها استقبال می‌شود. موفقیت‌های دوستان هنرمند در این عرصه، گواه این ادعاست که توانسته‌ایم درزمینه نقاشیخط، حرف‌های زیادی در مجامع بین‌المللی برای گفتن داشته باشیم. در عین حال، نقاشیخط در مقایسه با خوشنویسی همواره از نگاه جدی‌تری برخوردار بوده است. خب! طبیعی است که به همین میزان رشد بیشتری هم داشته باشد و واقعا دارد. در دبی و کویت نقاشیخط ما پرطرفدار است.

یک دلیل خاص دارد و آن پیشرفت فناوری و اینترنت و شتاب گرفتن زندگی مدرن در سال‌های اخیر است. با توجه به این که دنیای امروز، دنیای سرعت است، دیگر ناشران حوصله ندارند تا یک خطاط بیاید و به کتابت بپردازد.

موافقم. زیرا همان طور که اشاره کردم، این کار در درجه نخست محتاج طی کردن فرآیندی طولانی است. امروز دیگر ناشر و خطاط حوصله سابق را برای صرف این کار ندارند.

به نظرم این شیوه‌ها تمام برداشت‌های ناقصی از نقاشیخط است. ضمن این که ضعیف هم هستند. شاید به این خاطر که به سرعت و بدون پشتوانه و ریشه درست شکل گرفته‌اند و از هویت صحیحی هم برخوردار نیستند.

واقعیت این است که کارهایی از این دست، از زیربنا و به اصطلاح پی مطلوبی برخوردار نیست. مثلا هنرمند که عمده فعالیتش درحوزه گرافیک بوده، حالا دستی هم در خط برده است که به نظرم درست نیست. اگر همین شیوه‌ها به شکل اصولی‌تر به دست یک خوشنویس که به گرافیک هم احاطه داشته باشد، صورت گیرد، نتیجه بهتری عایدش می‌شود و سر و سامان مناسب‌تری می‌یابد. به نظر من در حال حاضر، کارهایی که در این وادی ارائه می‌شود ضعیف هستند.

کسی که نقاشیخط کار می‌کند باید رنگ را از یک نقاش بهتر بشناسد. حتی یک جور موسیقی در این کار وجود دارد که به گوش شنیده نمی‌شود و بیشتر به چشم می‌آید و اصولا شنیدنش کار هر کسی نیست. من شخصا خط و موسیقی را با هم خیلی هماهنگ می‌بینم. به نظر من در خط ریتم خاصی مانند موسیقی وجود دارد و همین ریتم است که اگر رعایت نشود، خط به دل نمی‌نشیند. موسیقی‌ای که در خط است هم دیداری است و هم شنیداری.

بله، حقیقت این است که بزرگانی چون میرعماد، کلهر، درویش و... هنر خوشنویسی کلاسیک را به حد اعلا رسانده‌اند و در واقع حرف اول و آخر را در این هنر آنها زده‌اند و جا برای کسی نگذاشته‌اند که بگوید من می‌توانم چنین تغییری در قالب خط یا اندازه حروف و... بدهم. البته هنرمند خطاط می‌تواند صاحب سبک باشد و تقلید نکند. مثلا سوره حمد را به طریق دیگری غیر از آنچه کلهر نوشته بنویسد. به هر حال این کار هم سخت است چون ارزش و بهایی که خوشنویسی در زمان گذشته داشت، اکنون ندارد و آن توجه‌ها و علاقه‌هایی که قبلا وجود داشت، کمتر هست. علت این که من به نقاشیخط روی آوردم یکی به همین دلیل بود که حرف‌های نهایی را در خط کلاسیک بزرگان ما زده‌اند. از طرف دیگر هنر خوشنویسی با توجه به این نکات، به بن‌بست نرسیده، چون خودم به عنوان یک خطاط به بن‌بست نرسیده‌ام و این راه را بسیار وسیع و باز می‌بینم، فقط باید زحمت کشید و در این راه وقت صرف کرد.

به هرحال، کار کردن در این وادی مستلزم صبر زیادی است. به نظرم هنرمند مستقل آن است که بعد از گذشت سال‌ها، کارش رنگ و بوی کار دیگری را نداشته باشد و امضای خودش را داشته باشد. امروز اغلب کارهایی که دراین حوزه به چشم می‌خورد حالت وصله پینه دارد. می‌بینی طرف کمی‌ از کار فلان استاد و کمی ‌از کار یکی دیگر برداشت کرده و آنها را با هم تلفیق کرده است. کم پیش می‌آید کسی در این وادی به ارائه اثری بپردازد که مولفه‌های شخصی خودش در آن جاری باشد.

وقتی در محضر ایشان بودم، فقط خط را آموختم، اما برای شناخت رنگ‌ها به گالری‌ها و موزه‌های مختلف در اقصی نقاط دنیا رفتم و به واسطه علاقه‌ای که داشتم خودم به این شناخت رسیدم. در مجموع سال طول کشید تا توانستم مشخصه‌هایی که خودم می‌خواهم را به کار القاء کنم. خاطرم هست اولین نمایشگاهم را سال 1347 در گالری سیحون برگزار کردم. این نمایشگاه تعجب همه را برانگیخت. هرچند، آن موقع هنوز برداشت‌هایی از شیوه قدما در کارهایم وجود داشت. طبیعی هم بود، اما صبر کردم و زحمت کشیدم تا کارهایم براساس جوهر و تجربه‌ای که حاصل شد به پختگی رسید. بعد از برگزاری 2 نمایشگاه با خودم خیلی کلنجار رفتم. می‌خواستم کارهای تازه‌تری انجام دهم، اما واقعیت این است که ما 32 حرف که بیشتر نداریم. مگر چقدر می‌توانیم در این عرصه به ابداع بپردازیم. البته این را بگویم که در نقاشیخط به اندازه خط، محدودیت وجود ندارد.

متکی به فرم است اما باید این اجازه را داشته باشی که دراین حیطه به دخل و تصرف بپردازی. زیر بنای نقاشیخط هم انجام دادن کارهای کلاسیک دراین حوزه است. نه تنها در نقاشیخط که در خط هم همین طور است. مثلا اگر بخواهی حرف «ب» را بزرگ‌تر و کشیده‌تر ترسیم کنید باید دلیلی برایش داشته باشید. یعنی نمی‌شود همین طوری دست به چنین کارهایی پرداخت. آثاری که در زمینه هنر دنیا بود را مورد مطالعه قرار داده‌ام. به این نتیجه رسیده‌ام که در خط ما جوهره‌ای وجود دارد که می‌تواند از کار کشورهای جهانی هم بالاتر برود. البته نقش دولت هم در این ارتقاء و پیشبرد بی‌تاثیر نیست.

دقیقا. شما فکر کنید من طی ماه‌های آتی قرار است به برگزاری یک نمایشگاه بپردازم. کارهایم هم به تبع سال‌های گذشته برای فروش نیست و صرفا جنبه نمایشی دارد، اما نمی‌دانم چطور می‌توانم به یک اطلاع‌رسانی بپردازم تا کارهایم از مسیر صحیحی ارائه شود.

درست می‌گویید. البته دراین اتاق من از عمد، کولر روشن نکرده‌ام که به تابلوها آسیبی که شما به آن اشاره کردید نرسد. به خاطرم هست زمانی یکی از مسوولان دولتی از نمایشگاه من بازدید کرد و گفتند برای این آثار موزه‌ای در نظر گرفته می‌شود، اما انجام این مساله به تعویق افتاد. من هم دوست دارم کارهایم یک جا جمع‌آوری شود تا جوانان بتوانند با دیدن آنها به قضاوت صحیحی بپردازند، اما شرایطش مهیا نیست. یادم هست به دوستی گفتم تمایلی به فروش کارهایم درخارج از کشور ندارم. او در پاسخ گفت این طوری که بهتر است. اگر این تابلوها را بفروشی از این طریق ارز وارد کشور می‌شود. من تعجب کردم و گفتم من 47 سال است کار هنری می‌کنم. کار هنری مگر پسته و فرش است که بخواهیم به درآمد حاصل از آن فکر کنیم؟ این کارها باید درهمین ایران باقی بماند تا همان طور که گفتم مورد قضاوت نسل‌های بعد واقع شود. همان طور که امروز کار استادانی چون گلستانه، میرعماد، کلهر و... مورد قضاوت واقع شده‌اند.

ببینید پیش ازما استادانی چون میرعماد، کلهر، برادران میرخانی و... کارهایی درباره خوشنویسی کردند که دیگر کاری برای معاصرها باقی نگذاشتند. من دراین بین سعی کردم نستعلیقی ارائه دهم که تقلیدی از هیچ کس نباشد.

رنگ و بوی کارهای خودم را دارد. در واقع شیوه‌ای که خودم دوست داشتم را به این کارها منتقل کردم. حتی با این که شاگرد استاد حسن میرخانی بودم، بعد از مدتی به این نتیجه رسیدم دیگر نباید از کارهای ایشان تبعیت کنم. باید کاری ارائه دهم که مال خودم باشد. حالا هم درباره نوآوری در نستعلیق باید به همین شکل رفتار شود. یعنی کسی که می‌خواهد به دخل و تصرف در این حوزه بپردازد، باید در درجه اول قواعد و استانداردهای خط را بشناسد و بعد راه شخصی خود را بیابد. در این راه جان بگذارد و حوصله به خرج دهد.

دراین نمایشگاه بیت «مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک» را به 40 فرم و شکل مختلف کشیدم، اما درباره فاصله زمانی بین نمایشگاهی که برگزار می‌کنم، باید بگویم که بر خلاف تصور، خوشنویسی و نقاشیخط هنری نیست که بتوان آن را براحتی تولید کرد. البته بزودی نمایشگاه دیگری را برگزار خواهم کرد.

در این نمایشگاه بیشتر از مضامین قرآنی وام گرفته‌ام و با فرم‌های خاصی روی آن کار کرده‌ام. باز هم مثل سایر کارهایم، 40 تابلو را در قالب 4 سال کار کرده‌ام.

خط ما از آغاز همیشه همراه با ادبیات بوده است. به این صورت که هر خطاطی برای نوشتن، همیشه بیت شعری، آیه‌ای، حدیثی یا کلام شیوایی را انتخاب می‌کرده و این نوع انتخاب، به طریقی جهان‌بینی خطاط را ارائه می‌دهد. اگر چه ارائه جهان‌بینی در خط با قدری محدودیت مواجه است. خط، هنری منطقه‌ای است و در همین حدود می‌توان جهان‌بینی را نشان داد. البته این کار در نقاشیخط راحت‌تر است. مثلا خودم با بهره‌گیری از معماری ایران و ترکیب آن با خط تا حدی توانسته‌ام جنبه‌هایی از معماری ایران را نشان بدهم.

خب! این به درونیات و تفکرات هر هنرمندی بستگی دارد. یکی دوست دارد قرآن را کار کند و دیگری به سمت ادبیات گرایش دارد.

می‌دانید من هیچ‌گاه کاری نکردم که مخالف دلم باشد. یعنی طی این سال‌ها، هرچه دلم گفته است را کار کرده‌ام. این بار هم قرآن را کار کرده‌ام چون از بطن قلب به این کار علاقه داشتم. البته من همیشه در تار و پود کارهایم مضامین قرآنی را کار کرده‌ام. چند سال پیش هم به عنوان خادم قرآن معرفی شدم، اما واقعیت را اگر بخواهید بعضی از من می‌پرسند چرا عربی می‌نویسی؟ من هم با تعجب می‌گویم این عربی نیست. این کلام خداست. این طرز تفکر اشتباه است. در تمام موزه‌های معتبر دنیا که می‌روید، می‌بینید جملات آسمانی ترسیم شده است. حتی اشعار شاعرانی چون حافظ و مولانا هم با قرآن پیوند درازی داشته است.

خیلی شعرها بوده که توانسته چنین حالتی در من ایجاد کند، اما من یک بار در کتاب «نشان از بی‌نشان‌ها» به جمله‌ای برخوردم که ترجمه‌اش این می‌شود: خداوند به حضرت داوود می‌فرماید: اگر آنها که به من پشت کرده‌اند می‌دانستند که من چگونه انتظار آنها را می‌کشم و چقدر مشتاق ترک نافرمانی آنها هستم، از شدت شوق می‌مردند و اعضای بدنشان از فرط محبت به من از یکدیگر می‌گسلید. این جمله ماه‌ها مرا درگیر خود کرد. البته در کنار آن شعرهای دیگری هم مرا درگیر خود کردند. اصولا برای نگارش یک مطلب وسواس زیادی دارم. به محتوای یک شعر خیلی فکر می‌کنم و برایم خیلی مهم است.

حرم حضرت معصومه(س)‌ به من پیشنهاد چنین کاری را داد. اگرچه در قم خوشنویسان خوبی وجود دارند، اما یک روز تلفن کردند و گفتند که شما این کتیبه را بنویس. من هم پذیرفتم و نوشتم. من براین باورم بعضی کارها باید نصیب و قسمت آدم بشود. این کار قسمت من بود. تصور کردم کاری می‌شود ماندگار و همین طور هم شد، اما در پایان کار می‌خواستم از امضا گذاشتن سرباز بزنم و نامم را ذکر نکنم که مهندسی که آنجا بود اصرار کرد امضا کنم. صرف نظر ازاین کار برای سالن سخنرانی حرم امام رضا(ع)‌ هم خطوطی نوشته‌ام.