نه سوال کن نه قضاوت، فقط بشنو

اختلاف نسل‌ها تا به حال در خیلی از کارها دستمایه کار قرار گرفته است، اما معمولا نویسندگانشان خیلی به مصادیق نزدیک نشده‌اند. تصویر کلیشه‌ای این سریال‌ها این است که نسل قدیم و جدید بر سر بازسازی یا نگهداشتن یک ساختمان قدیمی به اختلاف می‌خورند. فکر می‌کنم ویژگی اصلی «فاصله‌ها» این باشد که نویسنده‌اش به رفتارهای مشخص و موردی قشر جوان نزدیک شده است. درست است؟

نگاه ما به محسن یک نگاه جانبدارانه و قابل دفاع نیست. ما داریم رفتار محسن را نقد می‌کنیم. خیلی از منتقدان در ابتدا متوجه این موضوع نشدند و خیلی عجولانه قضاوت کردند، اما به مرور متوجه شدند خالق اثر و سازندگان دنبال نقادی رفتار محسن هستند. ابتدا فکر می‌شد ما داریم از زبان محسن یک مجموعه ارزش‌ها را مطرح می‌کنیم، در حالی که در قسمت‌های پایانی می‌بینید محسن تغییر را از خودش شروع کرده است. او به کمک برادر بزرگ‌ترش و لیلا متوجه اشتباهاتش می‌شود. ما داریم 2 طرف را نقد می‌کنیم. معتقدیم رفتار محسن قابل دفاع نیست. هرچند مبانی ارزشی‌اش قابل دفاع است. محسن با زمانه خودش پیش نیامده و بچه‌هایش را نمی‌شناسد. محسن با یک مجموعه نصیحت شروع می‌کند و می‌بیند بازتابش روی پسرش بدتر و بدتر می‌شود. شکستن سی‌دی از آن کارهایی است که ما محکومش می‌کنیم. برخورد جستجوگرانه پدر و بازجویی و تعقیب تاثیر منفی دارد. در قسمت‌های پایانی لیلا به محسن می‌گوید: نه سوال کن و نه قضاوت. فقط بشنو. با پسرت همراهی و همدلی کن. ما تلاش می‌کنیم فرهنگسازی کنیم.

ساسان آنقدرها هم بد نیست. ما 2 نفر را در دو سر طیف خوب و بدمان داریم. یکی حاج رضاست که خوب ماست. دیگری مهران است که آدم بد داستان است.

اما بقیه شخصیت‌ها با درصد‌های مختلف خاکستری هستند. محسن «فاصله‌ها» خوب مطلق نیست. چون هزار جور اشتباه می‌کند. ساسان خانواده‌ای ندارد. در جامعه‌شناسی بحثی با عنوان جامعه‌پذیری داریم. یعنی فرآیندی که برای نوجوان در سنین نوجوانی تا جوانی اتفاق می‌افتد. اگر اینجا خانواده و دستگاه‌های تاثیرگذار مثل آموزش و پرورش و روحانیت و رسانه‌ها کارشان را به خوبی انجام ندهند این اتفاقات به صورت آسیب‌های اجتماعی رخ می‌دهد. ساسان محصول این مشکل است. ما تلاش کرده‌ایم به شرایط اجتماعی نقبی بزنیم. فرهاد و بیتا هر کدامشان از یک وضعیت اجتماعی بیرون می‌آیند. بیتا می‌گوید من می‌خواسته‌ام که سالم باشم، اما هزاران نفر من را به راه بد فرستاده‌اند. ما آدم‌ها را به صورت یک جزیره منفک از شرایط اجتماعی نمی‌بینیم.

محصول بی‌خانواده بودن. او در یک سن بحرانی ناپدری‌ای به نام فرهاد داشته که هم اختلاس کرده و هم خیلی چیزها را از او پنهان کرده است. فرزندی که ناپدری خلافکاری داشته است، از این اتفاق تاثیر می‌گیرد. او محصول نابسامانی ناپدری‌اش است. ساسان میل به انتفاع دارد. به بیتا می‌گوید من و تو به درد هم نمی‌خوریم. هر دو باید دنبال آدم‌های پولدار برویم.

ما بزرگ‌ترها به جوان‌ها القا کرده‌ایم که پول می‌تواند شما را خوشبخت کند. سامان محصول این جور تفکر است. سعید اینقدر دنبال پول و ملک نیست.

یک نکته ظریفی وجود دارد. شاید من نتوانستم خوب بیان کنم. ما قرار است بگوییم که مجموعه نصیحت‌ها به تنهایی کارکرد لازم را ندارد. ما قرار است رفتار محسن را به چالش بکشیم. ما رفتار پدر و پسر را نقد می‌کنیم. هر دو را به لبه پرتگاه می‌بریم. می‌گوییم اگر این رفتارهای غلط ادامه پیدا کند آخرش چه می‌شود. ما خودمان منتقد این جور رفتار هستیم. پس وقتی من می‌خواهم رفتار محسن را نقد کنم باید مجموعه کارهایش را به نمایش بگذارم. اینها به معنای این نیست که من می‌خواهم این کار را القا کنم. قرار نیست از طریق محسن خودمان هم جوان‌ها را نصیحت کنیم. محسن تا خودش را تغییر ندهد نمی‌تواند فرزندش را تغییر بدهد.

در قسمت‌های پایانی محسن دیگر نصیحت نمی‌کند و دیگر از بالا نگاه نمی‌کند، اما بچه‌اش را رها هم نمی‌کند. از کانال‌های دیگر دغدغه‌اش را نشان می‌دهد.

منابع بدآموزی اینقدر زیاد است که سریال ما در برابر آنها هیچ است. 2 نگاه وجود دارد. در عرصه نظامی برخی معتقدند ما باید سلاح‌های نظامی‌مان را تا حدودی نمایش دهیم. برخی هم می‌گویند رو نکنیم که چی داریم، چون اطلاعات به دشمن می‌دهیم. وقتی مانوری اجرا می‌شود، جنبه بازدارندگی‌اش برای من مهم است. در حوزه نمایش هم 2 نگاه وجود دارد. ما می‌گوییم در جامعه آسیب‌ها و بحران‌هایی هست. مطبوعات ما در بیان اینها آزادند. می‌نویسند ما دومین کشور در زمینه اعتیاد هستیم و از نظر بیکاری، قاچاق و... این مشکلات را داریم.

اما در عرصه رسانه ملی می‌گویند نباید این حرف را بزنید. چرا نباید بگوییم؟ آیا قرار است تلویزیون بر مشکلات سرپوش بگذارد. ما در حد بضاعت خودمان و توان بیننده داریم حرف می‌زنیم. متعرض تمام مسائل اجتماعی نخواهیم شد. ما چرکی انحرافات اجتماعی را قطعا نمی‌توانیم منعکس کنیم، اما اشاراتی به رفتارهای غلط داریم تا آنها را طرح و نقد کنیم. رسالت صدا و سیما بیان حقایق و مشکلات اجتماعی به صورت هدایت شده و مهندسی شده است.

این کار مثل جراحی یک غده و دمل است که بعضی‌ها احساس درد می‌کنند و بعضی‌ها از چرک و خونش ناراحت می‌شوند، اما لازم است که این کار انجام شود. الان خیلی از جامعه‌شناسان وارد بحث شده‌اند. ما طرح موضوع کرده‌ایم. در این حدش بدآموزی ندارد. ما نشان می‌دهیم که رفتار غلط به چه سرنوشتی دچار می‌شود.

احسان رحیم‌زاده / جام جم