کیفر؛ انتخاب هوشمندانه بازیگران

«کیفر» یکی از فیلم‌هایی بود که نمایشش در جشنواره فجر، خیلی‌ها را به آینده این نوع فیلم‌ها امیدوار کرد. البته اکران آن در روزهای آغازین جام جهانی و سپس تبلیغات ضعیفش، مانع از آن شد تا آن گونه که شایسته بود از آن استقبال شود. واکنش حسن فتحی، کارگردان کیفر به حواشی اکران فیلمش، فقط سکوت بود و این فیلم که روزهای پایانی نمایشش را می‌گذراند، قربانی وضعیت بد اکران و تلقی غلط برخی اهالی سینما در حوزه پخش و نمایش، از مقوله موفقیت در سینما شد.

سکوت فتحی در برابر کیفر، همزمان بود با تولید سریالی برای ماه رمضان. او بهانه خوبی داشت تا حرف نزند. حضور چند هفته‌ای‌اش در اصفهان در جریان تولید این سریال و فشارهای رساندن یک کار بلندمدت مناسبتی، او را حسابی درگیر کرده بود. فتحی، کارگردانی است که چه در ساخت سریال و چه در تولید فیلم‌های سینمایی، همیشه درصدد بیان چیزهای ناگفته است. او حتی در فیلم‌ها و آثار تلویزیونی ضعیفش نیز همواره نوآوری و حرف تازه دارد. ویژگی اولش همچنان که گفته شد از او کارگردانی مطرح ساخته که هر فیلمش کنجکاوان بسیاری دارد و ویژگی دومش از او هنرمندی متعهد ساخته که حتی در آثار طنزی که می‌سازد نیز گوشه‌هایی از انتقادهای صریح خود را به نمایش می‌گذارد. اما گذشته از اینها، فتحی با کیفر ثابت می‌کند که کارگردانی تواناست. در اغلب نقدهای مثبت و منفی‌ای که به بهانه این فیلم گفته و نوشته شد، به این نکته بسیار مهم اشاره شد که فکر اولیه این فیلم برای ساخت حداقل 2 فیلم کافی بود و اصلاً یکی از ایرادهایی که متوجه کیفر بود، انباشت ایده‌ها و قصه‌هایی بود که گاهی فیلم را متورم می‌کرد.

ریسک بزرگ سازندگان کیفر، نه در انتقاد اجتماعی‌شان بر شرایط روز در فیلمی قصه‌گو و سرگرم‌کننده که در گشودن راهی است تا ثابت کنند سینمای ایران بر خلاف آنچه ادعا می‌شود، ظرفیت بسیار بالایی برای پوشش دادن ژانرهای اصلی سینما دارد. کیفر، فیلمی است با الگوهای ژانر نوآر و شهری. ریشه این ژانر به سینمای کلاسیک دهه 40 و 50 برمی‌گردد و فیلمسازانی مانند رائول والش، هاوارد هاکس، ساموئل فولر، رابرت آلدریچ و ....

مهم‌ترین ویژگی این ژانر، شهری بودن آن است. درست در تقابل با سینمای وسترن که درونمایه‌های آن حماسی و در رابطه با یک جامعه رشد نیافته روستایی است، در فیلم‌های نوآر، شخصیت‌های اصلی آدم‌هایی بظاهر متمدن و شهرنشین هستند که نه مانند قهرمانان وسترن‌ها قدرت فیزیکی آنچنانی دارند و نه ابزار کار و زندگی‌شان اسب و ششلول و کلاه‌های آنچنانی است. اتفاقاً برخلاف بازیگران شاخص سینمای وسترن مانند جان وین که مردانگی را از همه نظر با خود دارد، شخصیت‌های اصلی فیلم‌های نوآر را بازیگرانی ایفا می‌کردند (مانند جیمز کاگنی، همفری بوگارت و...) که به هیچ عنوان ظاهر مردانه و رویین‌تنی نداشتند.

انتخاب مصطفی زمانی برای ایفای نقش اصلی کیفر، یک انتخاب هوشمندانه است. او که شهرتش را مدیون بازی‌اش در سریال «یوسف پیامبر» است، در این فیلم دقیقاً بر خلاف الگوی قهرمان جلوی دوربین رفت و هدایت شد. او به نقش سیامک، کسی است که به گفته خود فیلم «از تاریکی درآمده و به روشنی می‌رسد»، شخصیتی ساده‌دل که ناگهان چشم باز می‌کند و متوجه واقعیت اطرافش می‌شود. در اوج گره اصلی فیلم، او پس از ربوده شدن در جلوی بانک و بیهوشی، در ادامه بار دیگر به هوش می‌آید و برمی‌گردد. به هوش آمدن او و بازگشتش وجه کنایی و نمادینی دارد، به این معنا که او انگار از خواب غفلت برخاسته و این بار با دیدی تازه قرار است جهان اطرافش را بشناسد. حتی در صحنه مؤثر و خوب برگزار شده بازگشت او و مواجهه‌اش با خانواده حیرت‌زده و خشمگینش، سیامک به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی تازه از بیهوشی، کما یا خواب درآمده است.