بازگشت

اما اگر اعمال خود را در محضر منشأ واحد هستی و همه جا حاضر، یعنی خداوند در نظر بگیریم، احساس این شرمساری بیشتر و عظیم‌تر خواهد بود و این چیزی است که در تعابیر دینی، توبه نامیده می‌شود.

از علامت‌های راستی توبه این است که فرد پس از آن که نادم و پشیمان می‌شود، سعی نماید قلب خود را صاف کند و صیقل بخشد، چنین قلبی رئوف و مهربان می‌شود و بر کرده خود بسیار اشک می‌ریزد.

خداوند تواب است که اسباب توبه بندگان را میسر می‌گرداند و بنده را باز می‌گرداند و آنگه به فضل و رحمت خود، آن توبه را قبول می‌کند و تواب اوست که باز آیندگان را بازپذیرد. خداوند عذرخواهان را نیکو دارد و توبه بنده را پذیرفت نه به استحقاق بنده، زیرا بنده را بر خداوند حقی نیست بلکه از روی فضل و رحمت خود او را بخشید.

محال است مؤمنی معصیتی را که خداوند بر آن وعید داده و وی از کیفر آن بیمناک است انجام دهد و در نفسش از ارتکاب آن پشیمان نباشد، رسول خدا(ص) فرمودند: «پشیمانی، توبه است.» بنابراین حکم وعید به جهت پشیمانی ساقط می‌شود و توبه خداوند بر آنان حاصل می‌گردد، درنتیجه او از سه جهت دارای عمل صالح می‌شود: ایمان به این که عملی که مرتکب شده، معصیت است، ناخوش داشتنش به خاطر ارتکاب آن و پشیمانی بر آن و تنها از یک وجه دارای عمل زشت است و آن عبارت از ارتکاب اوست.

توبه به عنوان نخستین مقام، به بازگشت از حالی نکوهیده به حالی ستوده تعریف شده است که مشابه است با تعریفی از توبه که در تهذیب الاسرار آمده است و عبدالرحمن سلّمی در تعریفی دیگر آورده است: توبه، میراندن طبع است و پیروی از علم و البته مقصود از علم، علم دین و حقایق است.

انسان اگر در تمام عمر گناه کرده باشد و نامه اعمالش سیاه شده باشد باید همواره به تواب بودن خداوند ایمان داشته باشد، زیرا خداوند رحیم، توبه بندگانش را می‌پذیرد. هر لحظه از عمر آدمی مانند ریشه زندگی انسان است که می‌تواند با آب حیات توبه، آن را آبیاری کند، چنانچه پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند که هرکس در آخرین روز از عمرش هم توبه کند خداوند او را می‌آمرزد. البته بایستی خاطر نشان کرد که انسان تا زمانی که فرصت دارد باید به جانب خدا بازگردد و توبه کند، زیرا پذیرفتن توبه تا هنگامی است که آدمی توان گناه داشته باشد و انجام ندهد و وقتی مرگ فرا رسد توبه پذیرفته نیست. «الآنَ وَ قَد عَصیتَ قَبلُ و کُنت‌ُمِن المفسدین» این آیه اشاره به داستان فرعون می‌کند که در آخرین لحظات نادم و پشیمان شده بود اما دیگر ندامت سودی نداشت.

شرایط و لوازم توبه: از شرایط و لوازم توبه 3 چیز است: اول این که انسان با جان و دل از آنچه انجام داده است، پشیمان باشد و در مرحله دوم با زبان به گناهانی که مرتکب شده اقرار کند و از انجام آنها ابراز ندامت نماید و دیگر مرتکب گناهانی که انجام داده، نشود و اعضا و جوارح خود را از ارتکاب به گناه منع نماید.

خداوند همیشه راهی برای گناهکار قرار داده است تا دوباره بسوی او بازگردد و با یک تحول حقیقی نسبت به حقیقت نجات یابد. آن راه، راهی جز توبه نیست و خواست خداوند همیشه بر آن است و آماده بخشش است. توبه حقیقی درنتیجه از بین رفتن همه گناهان و بازگشت شخص به وضعیت پاکی اولیه است. نفس پس از فراغت از توبه به محاسبه و انابه وارد می‌شود. توبه بایستی با انابه همراه باشد و انابه در واقع قسمتی از توبه به حساب می‌آید و به عبارت دیگر بازگشت سر و باطن است به صلاح و نیز از همه چیزها روی برتافتن و به سوی خالق چیزها شدن و پاک داشتن سر از توجه به غیر. همچنین سلّمی متذکر می‌شود که زهد درست نمی‌شود مگر پس از توبه و انابه.

توبه نصوح: گفته‌اند توبه نصوح آن است که مردی به نام نصوحا مال بسیاری را ربوده و دشمنان بسیاری داشت، ناگاه فضل و رحمت خدای تعالی شامل حال او شده و سبب توبه وی می‌شود. در نتیجه هر آنچه از مال مردمان ضایع کرده بود به صاحبانش باز می‌گرداند و تا آنجا که می‌توانست سعی کرد دشمنانش را خشنود نماید و مال پاک به آنها دهد و حتی جامه خود از تن درآورد و به کسانی داد که به آنها مدیون بود.

توبه نصوحا این بود که حق تعالی به ما گفت چنین توبه کنید و توبه بر همه فریضه است. هرکس توبه نصوحی کند هرگز به میل و رغبت از گناه یاد نمی‌کند و با یادآوری گناه، از ارتکاب به آن لذت نمی‌برد، بلکه هر لحظه از گناهی که مرتکب شده است متنفرتر می‌شود و نفرت جای لذت و شهوت را می‌گیرد و درعوض لذت توبه، جانشین آن گناه می‌شود.

مریم لباف زادی 
جام‌جم