اختلاف نظر بر سر سوآپ نفت خام

سوآپ درواقع یک قرارداد معاوضه‌ای است که براساس آن، ایران نفت خام کشورهای حوزه دریای خزر را در سواحل دریای خود دریافت کرده و در قبال دریافت کارمزد و اجرت، همان مقدار نفت را در سواحل جنوبی ایران برای صدور تحویل کشور طرف قرارداد می‌دهد.

اکنون شواهد حکایت از آن دارد که قرارداد سوآپ نفت خام، 4 شرکت بین‌المللی «سلکت انرژی تریدینگ، دراگون اویل امارات، ویتول سوئیس، کاسپین اویل دولوپمنت ایرلند در سال جاری از سوی وزارت نفت تمدید نشده است و شرکت‌های مزبور برای ادامه فعالیت‌های نفتی در دریای خزر در حال مذاکره با روسیه و جمهوری آذربایجان هستند.

پیش از این حسین نقره‌کار شیرازی، معاون امور بین‌الملل وزارت نفت، دلایل توقف سوآپ را حفظ بازار نفت ایران عنوان کرده و گفته بود: در حال حاضر مذاکره برای تعیین یک فرمول و قیمت واقعی سوآپ نفت در حال انجام است.وی معتقد است؛ سوآپ نفت خام باید به اندازه نیاز کشورها انجام شود.

2 روز پیش نیز احمد قلعه‌بانی، مدیرعامل شرکت ملی نفت تصریح کرد که سوآپ منافعی برای کشور نداشته و هزینه‌های انجام این معامله بیش از منافع اقتصادی آن بوده است.

با این حال برخی کارشناسان بر این باورند که ایران در انجام معاملات سوآپ دارای مزیت‌هایی است که در صورت بهره‌برداری از آنها می‌توان منافع فراوانی عاید کشور کرد.

در این زمینه 5 مسیر در دریای خزر مورد نظر است که هم‌اکنون مسیر جنوبی آن که منابع انرژی 3 کشور جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان را به خلیج‌فارس برای صدور با کشتی‌های نفتکش حمل می‌کند مورد حمایت ایران است. 4 مسیر دیگر نیز عموما تحت حمایت آمریکا، پاکستان، چین و ترکیه قرار دارند.

احداث مسیر قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران یا مسیر جنوبی که از آن می‌توان نفت قزاقستان و ترکمنستان را به جزیره خارک در خلیج‌فارس با طی مسافت 930 مایل و ظرفیت روزانه یک میلیون بشکه منتقل کرد، 5‌/‌1 میلیارد دلار هزینه در بر خواهد داشت و حق ترانزیت از آن 3 دلار در هر بشکه خواهد بود. با توجه به این که شبکه توزیع نفت در ایران بسیار گسترده است و تکمیل و توسعه این خطوط لوله می‌تواند هزینه کمتری نسبت به سایر خطوط پیشنهادی داشته باشد، بسیاری از شرکت‌های اروپایی فعال در حوزه نفت مانند بسیاری از مقامات کشورهای منطقه آسیای میانه، معتقدند مسیر جنوبی از ایران مسیری کاملا معقول است، اما صرفا به دلایل سیاسی و فشار آمریکا نسبت به احداث این خط لوله امیدی ندارند.

ایران یکی از 5 کشور حوزه دریای خزر است و با نگاه به مرزهای دریایی که در دریای عمان و خلیج‌فارس دارد و دارا بودن وضعیت مناسب مسیرهای انتقال نفت می‌تواند به عنوان یک مسیر ترانزیت موثر و باصرفه از حوزه دریای خزر به بازارهای جهانی مطرح شود، به طور مثال ترکمنستان که علاقه‌مند به صادرات گاز خود به ترکیه و پاکستان است، می‌تواند از مسیر ایران برای تحقق برنامه خود اقدام کند.

در چنین شرایطی، اکنون سوآپ نفت خام قطع شده است حال آن که سال گذشته جمع سوآپ نفت خام از کشورهای دریای خزر حدود 90 هزار بشکه در روز گزارش شد و طبق دستور رئیس‌جمهور باید با متحول‌سازی سیاست‌ها و برنامه‌ها حجم سوآپ نفت ایران به حدود 300 هزار بشکه در روز افزایش یابد.

همچنین براساس برنامه پنجم توسعه مقرر است حجم سوآپ نفت خام ایران از متوسط سالانه 5 میلیون تن نفت به 18میلیون تن در سال افزایش یابد.

برای انجام معاملات سوآپ سال‌هاست روی خط لوله انتقال نفت نکا ـ جاسک (شمال ـ جنوب) در وزارت نفت مطالعه، بررسی و تحقیقات صورت گرفته و این پروژه به عنوان یکی از باصرفه‌ترین مسیرهای انتقال نفت خام از شمال به جنوب یاد شده است.

اکبر ترکان، معاون سابق وزارت نفت و مشاور فعلی مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام در امور انرژی در گفتگو با «جام‌جم» با دفاع از عملیات سوآپ، قطع آن را به نفع کشور نمی‌داند و معتقد است: ایران دارای ویژگی خاص بوده و ترمینال توزیع انرژی در بیضی انرژی جهان است. در بالای ایران آسیای میانه و در جنوب، خلیج فارس قرار دارد و دارای بهترین موقعیت است و مزیت جغرافیایی، ایران را به ترمینال انرژی تبدیل کرده است.

ترکان می‌افزاید: کشورهای آسیای میانه به آب‌های آزاد دسترسی ندارند و علاقه‌مند به همکاری با آسیا از طریق آب‌های جنوبی هستند و این حق همسایگی است و این مزیت طبیعی که در اختیار ایران قرار گرفته باید به نحو احسن مورد استفاده اقتصادی قرار گیرد.

در این میان سوآپ یکی از راه‌های استفاده از این مزیت جغرافیایی است که نفت دریای خزر در شمال برای پمپاژ به جنوب کشور منتقل می‌شود و به مشتریان نفت آسیای میانه در جنوب نفت فروخته می‌شود.

معاون پیشین وزارت نفت تاکید دارد: عملیات سوآپ بسیار موثر است و در دولت‌های گذشته سرمایه‌گذاری بزرگی برای آن انجام شده است. به این منظور خط انتقال نکا ـ ری که از بندر نکا به ساری، گرمسار و از این خط به پالایشگاه ری نفت را منتقل می‌کند، ساخته شده است و این اقدام بسیار درستی است که باید نسبت به آن اصرار ورزید. وی تاکید می‌کند: به منظور استفاده از نفت دریای خزر ظرفیت‌های فنی جدیدی با انجام تغییرات در پالایشگاه‌های تهران و تبریز ایجاد شد و هزینه زیادی بابت این کار پرداخت شده است.

وی معتقد است: در زمستان برای انتقال گاز به سمت شرق کشور بهترین مسیر استفاده از گاز ترکمنستان است زیرا انتقال گاز از پارس جنوبی هزینه بیشتری به کشور تحمیل می‌کند.

به گفته ترکان، حجم عملیات سوآپ در سال‌های مختلف متغیر بوده و گاهی اوقات تا سقف 150 هزار بشکه در روز نیز معامله سوآپ صورت گرفته اما کمترین میزان سوآپ حدود 80 هزار بشکه در روز بوده است. این در حالی است که ظرفیت خط انتقال نکا ـ ری 370 هزار بشکه نفت در روز است که قرار بوده روزانه 250 هزار بشکه از آن در پالایشگاه‌های تهران مورد استفاده قرار گیرد.

یکی از مقامات سابق وزارت نفت نیز در پاسخ به سوال «جام‌جم» درخصوص دلایل قطع سوآپ از سوی وزارت نفت می‌گوید: قرار است در انجام و نحوه معاملات سوآپ تغییراتی صورت گیرد و به جای فروش نفت خام، فرآورده فروخته شود؛ زیرا در شرایط فعلی فروش نفت خام با مشکلاتی روبه‌روست و عملیات سوآپ صرفه اقتصادی ندارد.

براساس این گزارش، در حال حاضر 4 خط لوله اصلی بی.تی.سی، باکو ـ نووروسیک باکو، ‌سوپسا و کنسرسیوم خط لوله کاسپین (CPC)‌ در کنار ایران از بهترین مسیرهای انتقال نفت خام کشورهای دریای خزر به بازارهای جهانی هستند که توقف سوآپ نفت از مسیر ایران به افزایش توجیه اقتصادی این مسیرهای غیراقتصادی کمک می‌کند.