اولویت ما فرهنگ‌شناسی است نه فرهنگ‌سازی

همانطوری که اشاره کردید فرهنگ یک مفهوم پیچیده و دشواری است به ویژه در روزگار ما که با بخش‌های دیگر جامعه ارتباط تنگاتنگ دارد. ما مبنای کار خود را در این شبکه بر این اساس گذاشتیم که رادیو فرهنگ، رسانه‌ای است که انعکاس دهنده تمامی دستاوردهای فکری، هنری و ادبی قوم ایرانی است.

بله بدون هیچ خط قرمزی. میراث گذشتگان ما که خط قرمز نمی‌شناسد.

...ببینید وقتی می‌گوییم فرهنگ قوم ایرانی، آنوقت پارامترهای این فرهنگ معیار قرار می‌گیرد. یک فرقه که جزء قوم ایرانی نیست.

از منظر سوسوری ما یک زبانی داریم به نام زبان رادیو که با زبان تلویزیون متفاوت است. در واقع بین زبان به معنای قواعد و دستور و کلام و سخن تفاوت وجود دارد. به قول مولانا این زبان پرده است بردرگاه جان/ آدمی مخفی است در زیر زبان. در رادیو منطق تخیل و کارکردهای شنوایی حاکم است که با تلویزیون که منطق تصویر بر آن حاکم است، فرق می‌کند. رادیو به عنوان یک رسانه دارای زبان است ضمن این‌که نوع و اهداف رادیو نیزبه این زبان شکل و صورتی خاص می‌دهد. به این معنی که زبان رادیو در شبکه جوان یک جلوه‌اش بروز پیدا می‌کند و در شبکه فرهنگ جلوه دیگرش. ما سعی می‌کنیم تا زبان فاخرتری در رادیو فرهنگ مورد استفاده قرار بگیرد ضمن این‌که حجم و جنس برنامه‌های این شبکه بیش از شبکه‌های دیگر مبتنی بر کنش‌های فرهنگی است. متاسفانه یکی از چالش اساسی در حوزه فرهنگ این است که متولی مشخص ندارد و همه خود را مسوول و مفسر فرهنگ می‌دانند. بیشترین آسیب‌های ما نیز از حوزه فرهنگ است. الان چند سالی است که رهبر معظم انقلاب از مهندسی فرهنگ سخن می‌گوید ولی هنوز در عملیاتی کردن این ایده اقدام خاصی صورت نگرفته است.

حتما همینطور است. همانطور که مخاطب عام و خاص داریم، فرهنگ عام و خاص هم داریم که رویکرد ما در رادیو فرهنگ مبتنی بر این تقسیم‌بندی است. شاید با توجه به این که فرهنگ یک مفهوم و پدیده والا و فاخری است، این تصور ایجاد شود که مخاطبان رادیو فرهنگ جزو خواص و نخبگان جامعه هستند، اما واقعیت این است که ما به مخاطب و فرهنگ عامه نیز توجه کرده‌ایم. هیچ رسانه‌ای با هر سطح کاری و هدفی که دارد نمی‌تواند به مخاطب عام بی‌توجه باشد. به ویژه این‌که مخاطب عام در حوزه‌های مختلف در معرض تهاجم است.

یکی از مواردی که متولیان فرهنگ از آن غفلت کرده‌اند این است که در برابر تهاجم فرهنگی منفعل عمل کرده‌اند. ما همیشه ایستادیم اتفاقی بیفتد تا بعد واکنش نشان دهیم. در واقع ما هیچ وقت به صورت فعال به اشاعه فرهنگی نپرداختم و ما سعی می‌کنیم که در رادیو فرهنگ دست به این کنش فرهنگی بزنیم و با ساخت برنامه‌های مختلف به اشاعه و تبلیغ فرهنگ خودی کمک کنیم. به نظر من باید یک نهضت فرهنگی راه بیفتد و به اصحاب فرهنگ با هر ذوق و سلیقه‌ای اعتماد شود.

به نظر من صدا و سیما برای بهبود یا ارتقاء فرهنگ عام هیچ کاری نمی‌تواند بکند. خیلی ما هنر بکنیم داشته‌های گذشتگان خود را حفظ نماییم. یعنی یک آرشیو صوتی و تصویری محکم داشته باشیم چون به دلیل هجمه مدرنیسم این آثار و فرهنگ عامه در حال نابودی است. اداره کل ارشاد اسلامی ما باید در برابر سیل بنیان کن مدرنیسم در جهت حفظ میراث گذشته برنامه‌ریزی کند. مدرنیسم الان بر معماری، سبک زندگی، پوشش، زبان، فکر و حتی خیالات ما به شدت تاثیر گذاشته است.

توقع نداشته باشید که رادیو و تلویزیون در مقابل این سیل بنیان کن بتواند مقاومت کند یا جهت آن را تغییر دهد. حداقل کار ما این است که میراث گذشتگان را حفظ کنیم. کار دوم ما هویت‌سازی و کمک به تقویت و تحکیم هویت ملی و قومی است به طوری که یک فرد از این‌که از زبان محلی و قومی خود استفاده کند، شرمنده نباشد. قصه‌ها و مثل‌ها و متل‌های فراوانی در فرهنگ فولکلوریک ما وجود دارد که باید شناسایی شده و معرفی شود.در موسیقی و ادبیات هم باید این کار را انجام دهیم تا فرهنگ عامه را در ساختار امروزی بازسازی کنیم. ما الان موسیقی اقوام و محلی را به فراموشی سپردیم و افرادی مثل کامکارها بودند که توانستند مثلا موسیقی کردی را حفظ کنند. واکاوی متون کهن و ادبی نیز در همین راستا باید انجام شود تا مردم ما مظاهر فرهنگ سنتی خود رابه یاد داشته باشند. یکی از خطاهای بزرگ رسانه ما که سال‌هاست درباره آن تذکر داده‌ایم این است که به جای ایجاد تشنگی راغب، سیری کاذب ایجاد کرده‌ایم. رسانه‌ها باید کنجکاوی درباره واکاوی فرهنگ سنتی را در مخاطبان خود ایجاد کند. در ضمن این مساله مهم را یادآوری کنم که توجه به فرهنگ عامه و سنتی به این معنا نیست که هرچه متعلق به گذشته است لزوما امر خوبی است و ما باید آن را تبلیغ کنیم. قعطعا ما نیز به ارزش‌ها و سنت‌هایی خواهیم پرداخت که در دنیای جدید نیز کارایی داشته باشد.

نظر من این است که هویت ما سه تا مولفه دارد مذهب، زبان و ملیت که تلاش ما این است که در برنامه‌سازی‌های رسانه هر یک از سه مولفه را لحاظ کنیم.

ببینید ما رسانه هستیم. ما وظیفه و قدرت سیاستگذاری در این حوزه را نداریم ما مجری سیاستگذاری‌های فرهنگی هستیم نه تصمیم گیرنده آن. متاسفانه همه از ما توقع دارند که به این مساله بپردازیم در حالی که متولیان فرهنگ خارج از این رسانه باید به وظایف و رسالت خویش درست عمل کنند.

اولویت ما به عنوان یک رسانه این است که سیاست‌های فرهنگی را بازتاب دهیم. ما در رادیو فرهنگ سعی می‌کنیم که بهبود فرهنگی را از نهادهای سیاستگذار مطالبه کنیم. در زمینه آسیب‌شناسی فرهنگ هم که شما اشاره کردید تلاش ما این است که به نقد فرهنگی بپردازیم.

بله هر روز ما یک ساعت از ساعت 5 تا 6 برنامه نقد فرهنگی با همین عنوان در این شبکه داریم.

یک بخش از سوژه‌ها مربوط به مهندسی فرهنگ است که نقد فرهنگی در حوزه مهندسی فرهنگ، نظام آموزشی و رسانه‌ها را دنبال می‌کند. نقد تئاتر و سینما و هنرهای دیگر هم به شکل برنامه‌ای مستقل وجود دارد. در برنامه‌های نقد نیز به مسائل مبتلابه و روز جامعه می‌پردازیم.

حرف شما کاملا درست است. یک تصور غلط از فرهنگ این است که فکر می‌کنیم فرهنگ کارخانه چغندرسازی است. در حالی که فرهنگ یک پروسه دراز مدت و پیچیده‌ای است که به آهستگی حرکت می‌کند که غیرقابل پیش‌بینی هم است. منظور از مهندسی فرهنگ، هدایت و مدیریت آن در محدوده قدرت و توان انسانی است. به این معنی که برای جریان آب فرهنگ یک جویی مناسب بکنیم تا فرهنگ به آبشخور مناسبی وصل شود و به شکل درست مورد بهربرداری قرار بگیرد.مهندسی فرهنگی یعنی این. یعنی از هرز رفتن آب جلوگیری کنیم تا کشت و زرع خوبی در بستر آن اتفاق بیفتد. مثلا در بخش موسیقی شما ببینید که این موسیقی‌های زیرزمینی چه بلایی بر سر موسیقی اصیل ما آورده است. جلوگیری از رشد قارچ‌گونه این روند یکی از مصادیق مهندسی فرهنگ است.

تلاش ما این است که موسیقی فاخر و اصیل ایرانی را در رادیو ترویج دهیم و البته از موسیقی‌های سالم ملل و کلاسیک هم استفاده کنیم.

در برنامه‌های لایت و سبک‌تر از موسیقی پاپ هم استفاده می‌کنیم. منتها در موسیقی پاپ هم فاخر بودن آهنگ برایمان مهم است تا تشخص فرهنگی این شبکه رسانه‌ای حفظ شود.

طنز به عنوان یک بخش جدی در برنامه‌های رادیویی لحاظ شده است که اتفاقا به نظر من یکی از مقوله‌های مغفول حوزه فرهنگ است. کارکردهای طنز شاید بیش از گونه‌های دیگر ادبی و هنری باشد و به همین دلیل ما در رادیو فرهنگ کانون طنزپردازان رادیویی را راه‌اندازی کردیم و متولی آن شدیم که به کشف استعدادهای طنز و برگزاری و شرکت در نشست‌های تخصصی تولید طنز در رادیو می‌پردازد.

ببینید واقعیت این است که فرهنگ‌سازی وطیفه ما نیست. نهادهای فرهنگی دیگر مثلا نظام آموزشی باید به فرهنگ‌سازی بپردازد.

درست است ولی نهادهای متولی دیگر چون کارشان را درست انجام نمی‌دهند همه از رسانه انتظار دارند که این کار را بکند. درحالی که قدرت تاثیر‌گذاری ما نسبت به نهادها و متولیان اصلی فرهنگ کمتر است. بگذارید خیلی رک بگویم وظیفه ما فرهنگ‌سازی نیست ولی لاجرم نتیجه کار ما به فرهنگ‌سازی منجر می‌شود. ببینید من نمی‌گویم که نباید به فرهنگ‌سازی بپردازیم ولی این به این معنا نباشد که وظیفه فرهنگ‌سازی از نهادهای متولی این کار سلب شود.

واقعیت این است که تا امروز و تا این لحظه نهادهای فرهنگی در جامعه ما به خنثی کردن همدیگر پرداخته‌اند و انگار داریم دور خودمان می‌چرخیم.

بله فرهنگ‌شناسی و جریان‌سازی نه فرهنگ‌سازی.

جریان‌سازی حساس کردن شاخک‌های حسی جامعه و مسوولان است به اتفاقاتی که در حوزه فرهنگ افتاده یا در حال افتادن است. در واقع رسانه مثل یک دیده‌بانی است که باید جامعه را رصد کند و آن را به افکار عمومی گزارش دهد. اما برنامه‌ریزی برای فرهنگ جایش اینجا نیست.

اتفاقا در دستور کار ماست که با نهادهای فرهنگی دیگر مثل فرهنگسراها و فرهنگستان‌ها و... تعامل و همکاری داشته باشیم و این نهادها می‌توانند از فرصت و امکانات این رسانه برای طرح و تبلیغ برنامه‌های فرهنگی خود استفاده کنند.

پیشنهاد خوبی است و من تلاش می‌کنم تا بخشی را در رادیو فرهنگ بگنجانیم که فرهنگ را در رسانه‌های مکتوب و مطبوعات نیز رصد کند و گزارش و اخبار جالبی که در این زمینه تولید شده است را به مخاطبان رادیو نیز انتقال دهد. ضمن این‌که بسیاری از برنامه‌های ما قابلیت مکتوب شدن هم دارد و تعامل بیشتر ما با روزنامه‌ها می‌تواند به این هدف، سرعت بیشتری ببخشد.

70 درصد برنامه‌ها زنده است که البته این یک آفت برای رادیو فرهنگ است چون فرهنگ مقوله‌ای است که به تامل و فرصت پرداخت بیشتری نیازمند است.