خاستگاه اراده ملت

در پی تلاش موثر جامعه ایرانی در نهایت مظفرالدین شاه ناچار به امضای فرمان مشروطیت در 14 جمادی‌الثانی 1324 قمری شد و از این زمان به بعد بود که فصل نوینی در مناسبات اجتماعی ـ سیاسی ملت ایران گشوده شد. تلقی اولیه ملت از صدور این فرمان این بود که زمینه‌های مهار شدن استبداد و استقرار نهادهای عدالتخواهانه فراهم می‌شود اما بعدها با چیرگی سلطه دربار و حضور عناصر نفوذی که جز منفعت رسانی به نهاد سلطنت چیزی دیگری در سر نمی‌پروراندند و همین‌طور دخالت نیروهای بیگانه که بعضا در امور انتخابات و نحوه گزینش برخی نمایندگان دخالت مستقیم می‌کردند ناکامی برخی تلاشگران عرصه منافع ملی را در پی داشت.

با این وصف باید در نظر داشت که به‌رغم موانع موجود به واسطه جایگاه رفیع مجلس، این نهاد مهم تصمیم‌گیری، صحنه‌گردان بسیاری از رویدادها و جریان‌های مهم کشور شد. وقایعی که بعضا نمایندگان را تحت فشارهای مضاعف قرار می‌داد و خانه ملت را تا مرز انحلال پیش می‌برد.

مجلس به‌عنوان ثمره‌ انقلاب مشروطه و مظهر استقلال کشور مورد حمایت اقشار مختلف جامعه قرار گرفت به‌گونه‌ای که تحصیلکردگان، روشنفکران، روحانیون و حتی محافظه‌کاران به آن معتقد بودند و از آن حمایت می‌کردند. ناگفته نماند که عده‌ای نیز به دلیل جاه‌طلبی و این که از مجلس به‌عنوان پایگاهی برای رسیدن به مقام و موقعیت بهتر استفاده کنند به آن علاقه نشان می‌دادند.

یکی از مشکلاتی که مشروطه‌خواهان با آن روبه‌رو بودند، رابطه‌ مجلس با شاه و دولت یا با دول خارجی و مخالفان مشروطه بود که به دلیل عدم تجربه‌ کافی برای حل مشکلات، موجب بسته شدن مجلس و ایجاد دوره‌های فترت گشت؛ در حالی که مهم‌ترین اصل از نظر مشروطه‌خواهان، باز نگه‌داشتن مجلس و برپا بودن مشروطه بود. دوره‌ای که از انقلاب مشروطیت تا مجلس پنجم را شامل می‌شود، دوره‌ای بسیار حساس و مهم و شاید در تمام تاریخ معاصر ایران بی‌نظیر باشد. وقوع جنگ جهانی، تجاوز بیگانگان و قیام‌های داخلی، همگی باعث تضعیف هر چه بیشتر دولت مرکزی ‌شدند. در پایان دوره ?? ساله اول مشروطیت، شاهد تجدید دیکتاتوری و تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی و محدود شدن دستاوردهای مختلف انقلاب مشروطه هستیم.