تا زمین آب پز نشده بجنبیم!

داستان گرمایش جهان (Global Warming) یا به طور کلی تر گرم شدن سطح زمین از جایی بسیار دورتر آغاز می شود، چیزی حدود 150 میلیون کیلومتر آنسوتر، خورشید.
اگر از تغییرات نسبتا کوچکی که بر اثر فعالیت لکه های خورشیدی (و البته سیستم مغناطیسی ستاره) ایجاد می شود بگذریم ، انرژی تابشی خورشید از سالی به سال دیگر و از قرنی به قرن دیگر ثابت و بدون تغییر باقی می ماند.
اگر شما بتوانید سفری به فراسوی جو زمین انجام دهید و صفحه ای تخت را مقابل خورشید باز کنید، متوجه خواهید شد که به طور متوسط در خلال ساعات روز هر مترمربع از این صفحه 1368 وات انرژی گرمایی دریافت می کند و همین مقدار انرژی نیز به زمین می رسد. البته زمین تمام این مقدار انرژی را جذب نمی کند.
چیزی حدود 30 درصد این انرژی بر اثر وجود ابرها، لایه های جو، سطح زمین و حتی سطح اقیانوس ها به فضا بازتابانده می شود و 70 درصد بقیه توسط زمین ، هوا و دریاها جذب می شود.

بخش عمده ای از این تابش خورشیدی جذب شده در طول موجهای ماورای بنفش ، مرئی و نزدیک به فروسرخ قرار دارد. جذب این انرژی خورشید موجب گرم شدن سطح و جو زمین می شود و همین امر نیز ما را قادر می کند تا به حیاتمان در این سیاره ادامه دهیم.
این انرژی جذب شده در زمین به دام نمی افتد و برای همیشه در آن باقی نخواهد ماند؛ چرا که در غیر این صورت هر روز دمای زمین بیشتر و بیشتر می شد تا این که سرانجام به دمای خورشید می رسید.
سنگها، هوا و اقیانوس بخشی از انرژی را به صورت تابش حرارتی از خود دفع می کنند.این تابش که در طول موجهای بلند صورت می گیرد. عمدتا مستقیم به فضا می رود تا زمین را خنک کند و در نتیجه دمای آن در حد مناسب و متعادلی باقی بماند. این تابش حرارتی نامرئی است؛ اما اگر خواستید آن را ببینید و متوجه حضور آن شوید، به بالای بخاری منزلتان نگاه کنید و یا در یک تابستان داغ به فضای بالای جاده های کویر دقت کنید، اعوجابی که مشاهده می کنید، بر اثر این تابش حرارتی به وجود می آید.
بخشی از این تابش گرمایی که به سوی فضا می رود، مجددا توسط بخارآب ، دی اکسیدکربن و دیگر گازهای گلخانه ای جذب می شود و به دام می افتد و مجددا به سمت زمین بازگردانده می شود.
کل این پروسه تا اینجا بسیار عالی است ، چرا که اگر این جذب مجدد صورت نمی گرفت دمای میانگین کره زمین به جای 15 درجه سانتی گراد امروزی به 18- درجه تنزل می کرد و زمین بسیار سردتر از آن چیزی می شد که جای خوبی برای زندگی باشد. پس مشکل کجاست؛
آنچه امروزه موجب نگرانی دانشمندان و مردم شده است به این موضوع بر می گردد که در 250سال گذشته ، بشر به طور مصنوعی و به طور قابل توجهی بر غلظت گازهای گلخانه ای در جو زمین افزوده است.
کارخانه های ما، ماشینهای مولد نیرو و خودروهای ما با سوزاندن ذغال سنگ و گازوییل جریانی از دی اکسیدکربن را وارد جو زمین کرده اند.
ما میلیون ها تن متان را از طریق سوزاندن زباله هایمان و تهیه غذای دام از آنها وارد چرخه طبیعی کردیم و اخیرا نیز کودهای شیمیایی نیترات داری که برای باروری زمینهای کشاورزی خود به کار گرفته ایم ، مقادیر زیاد و غیرطبیعی ای از اکسید نیتروژن را وارد جو زمین کرده است.
هر یک از این گازهای گلخانه ای کربن دار، پس از ورود به جو زمین برای چندین دهه و حتی بیشتر درآن باقی می مانند.
بنابر گزارش هیات بین المللی تغییرات آب و هوا (I.P.C.C) از زمان انقلاب صنعتی دی اکسید کربن 31 درصد و متان 151 درصد بیش از گذشته در جو زمین وجود دارد.
با بررسی لایه های عمیق یخ قطبی و فسیلهای باقیمانده از زمان گذشته متوجه می شویم که میزان این 2 گاز گلخانه ای در بالاترین حد خود، طی 420 هزار سال گذشته قرار دارد.
افزایش این گازهای گلخانه ای در جو زمین باعث شده است بخش بیشتری از تشعشع گرمایی که از زمین خارج می شود، مجددا به سمت زمین بازگردانده شود و بدین ترتیب همانند شیشه ای که مانع خروج بخشی از حرارت یک خودرو می شود که در زیر آفتاب متوقف شده است ، از خروج حرارت از جو زمین جلوگیری می کند.
بسیاری از اطلاعات آب و هوایی که قابل محاسبه است ، نشان از آن دارد که متاسفانه این داستان حقیقت دارد. اطلاعات دماهای نقاط مختلفی از زمین که در زمانهای گوناگون تهیه شده است ، نشان از آن دارد که دمای سطح زمین و از جمله لایه های پایینی جو و سطح دریاها به طور اندوه بار و فاجعه انگیزی در یک قرن گذشته افزایش یافته است.
گزارش I.P.C.C نشان از آن دارد که این افزایش دما باعث شده است تا دمای میانگین زمین بین 4/0 تا 8/0 درجه سانتی گراد افزایش یابد و به طور همزمان سطح دریاها بر اثر آب شدن یخهای قطبی بر اثر افزایش دمای آبها، بین 1/0 تا 2/0 متر بالا آمده است.
از بررسی و تحلیل تمام این اطلاعات ، دانشمندان متوجه شده اند که در قرن گذشته زمین شاهد سریع ترین روند افزایش دما طی بازه ای یکهزار ساله بوده است.
تاکنون گازهای گلخانه ای تنها توضیح علمی برای تفسیر چنین تغییرات عظیمی است ، در گذشته بسیار دور، زمین همواره افزایش دی اکسید کربن با افزایش دمای زمین همراه بوده و به طور معکوس سرد شدن جهان همواره با کاهش میزان دی اکسید کربن مرتبط بوده است.

نتیجه منطقی این بحث آن است که در همان حالی که کشورهای جهان سوم وارد دوران صنعتی می شوند و اقتصاد خود را با تکیه بر صنعت ، رشد و گسترش می دهند، کشورهای جهان اول نیز به مصرف بیش از پیش انرژی می پردازند و در کنار آن کماکان شاهد افزایش میزان گازهای گلخانه ای در جو زمین خواهیم بود.
نتایج بررسی دانشمندان افزایش قابل ملاحظه ای را برای وضعیت آب و هوای جهان نشان می دهد؛ بنابر اعلام I.P.C.Cدمای سطح زمین تا پایان قرن جاری بین 4/1 تا 8/5 درجه سانتی گراد افزایش خواهد یافت و در همین حال مطالعات و پیش بینی هایی که آژانس فضایی امریکا (ناسا) انجام داده است نشان از رشد 5/0 تا 1 درجه ای دمای میانگین در 50سال آینده دارد.
عمق فاجعه زمانی مشخص می شود که بدانیم تا پیش از انقلاب صنعتی زمین طی 4000 سال شاهد افزایش 1 درجه ای دمای متوسط خود بوده و اکنون تا پایان قرن ، در کمتر از صد سال شاهد افزایش حداقل 1 درجه خواهد بود و این آغاز یک پایان بزرگ برای حیات نیز خواهد بود.
اما چرا باید نگران افزایش دمای زمین باشیم. فرض کنیم دمای زمین 2 درجه هم گرمتر شود، مگر ما در تابستان دمایی در حدود 40 درجه گرمتر از زمستان هایمان نداریم؛
در نهایت بر تعداد روزهای گرم اضافه شده و از تعداد روزهای سرد ما کم خواهد شد؛ پس چرا باید نگران باشیم؛ واقعیت این است که تفاوت عمده ای بین آن 40 درجه و این 2درجه وجود دارد آن 40 درجه اختلاف دما در یک نقطه و این 2 درجه افزایش دمای میانگین است و در ضمن ، قضیه به هیچ وجه محدود به افزایش روزهای گرم نخواهد ماند.
بنا بر گزارش I.P.C.C افزایش دمای سطح زمین در خلال تابستان بسیار بیش از سطح اقیانوس گرم می شود. در عرضهای میانی تا عرضهای بالایی نیمکره شمالی جایی مثل کانادا و سیبری با ادامه روند گرم شدن شاهد روزهایی به نسبت گرم خواهند شد و حدود 40 درصد گرمای این مناطق افزایش خواهد یافت.
پیش بینی وضع بارش و آب و هوا بسیار بدتر از اینها است. هم اکنون I.P.C.C اعلام کرده است که مقادیر بارش بویژه در عرضهای میان تا بالایی نواحی نیمکره شمالی در حال افزایش است.
دانشمندان معتقدند این افزایش بارندگی در واقع بخشی از یک سیستم بسیار بزرگتر طوفان های مرطوب خواهد بود، چیزی که وضعیت را بسیار متفاوت تر از یک بارندگی عادی خواهد کرد.
این افزایش بارندگی ها باعث تغییر نوع و پوشش گیاهی مناطق خواهد شد و علاوه بر جاری شدن سیلاب های ویرانگر باعث تغییر در اکوسیستم محلی نیز خواهد شد.
از سوی دیگر اتفاق مهم دیگری که رخ خواهد داد، تغییر الگوی آب و هوایی مناطق است. طوفان های بسیار شدید با توجه به اختلاف دمای سطح اقیانوس و خشکی ها بویژه در مناطق گرم اقیانوس رخ خواهد داد و بنابر نظر دانشمندان ، پدیده آب و هوایی ال نینو در همان ناحیه بسرعت رشد خواهد کرد.
اما یکی از عوارض گرم شدن محیط بالا آمدن سطح دریاهاست ، این اتفاق همانند فیلمهای هالیوودی که یکباره امواج سهمگین به شهرها حمله می کنند، نخواهد بود. با بالا آمدن آب دریاها بر اثر افزایش دما، مجسمه آزادی تا گردن درون آب فرو نخواهد رفت.
به گزارش I.P.C.C طی یک قرن آینده ، سطح ، آب دریاها بین 09/0 تا 88/0 متر بالا خواهد آمد.
البته به همراه آن این گرم شدن باعث آب شدن یخهای قطبی و شکسته شدن قطعه یخهای شناور عظیم خواهد شد. در حال حاضر قسمت غربی صفحه یخی قطب شمال باعث افزایش سطح آب دریاها شده است.
اما اگر روند به گونه ای ادامه پیدا کند که این قطعه عظیم بشکند و وارد دریا شود، می تواند باعث افزایش 10متری آب سطح دریاها شود.این امر اگرچه در خلال قرن آینده قطعا رخ نخواهد داد؛ اما در صورت ادامه یافتن روند گرم شدن آب و هوای جهان اتفاقی است که حتما خواهد افتاد.
اما جانوران نیز از قربانیان اولیه این تغییرات جوی خواهند بود، با ادامه روند گرم شدن زمین ، بسیاری از دانشمندان نسبت به تغییرات وسیع اکوسیستم ها هشدار می دهند. برخی از این تغییرات ممکن است مثبت به نظر بیاید. افزایش میزان دی اکسید کربن و دمای بالاتر، باعث افزایش تراکم جنگلها در برخی از نواحی خواهد شد و همین طور آبهای گرم باعث رشد زندگی برخی از انواع ماهیها نیز خواهد شد؛ اما متاسفانه اکثر تغییرات تنها با لفظ فاجعه بار قابل بیان هستند.
گیاهان و حیوانات در عرضهای میان 2 نیمکره شمالی و جنوبی خود را در محاصره وضعیت آب و هوایی خواهند یافت که انتظار آن را ندارند و برای مقابله با آن سازگار نیستند.
افزایش دمای اقیانوس ها باعث بر هم خوردن تعادل زنجیره غذایی ماهیها در این نواحی خواهد شد و از سوی دیگر و مهمتر از آن با افزایش دما شرایط ثابت زیستگاه های مرجان ها با خطر مواجه شده و این موجودات حساس از بین خواهند رفت.
با نابودی آنها زندگی بسیاری از جانوران که در حلقه های اولیه زنجیره غذایی قرار دارند نیز نابود می شود و بدین ترتیب نسل بسیاری از حیوانات منقرض خواهد شد.
اما در بین انسان ها نیز قبل از آن که بلا دامنگیر شود، ابتدا کشورهای ضعیف و فقیر هستند که در معرض خطر قرار می گیرند. افزایش دما و رطوبت در برخی نواحی باعث رشد بیماری های عفونی نظیر مالاریا خواهد شد و تلافات سنگینی را از انسان ها خواهد گرفت.
بیماری های تنفسی شروع به افزایش خواهد کرد و کم کم مشکل رو به فزونی خواهد نهاد. اما چه باید کرد؛ بسیاری از سازمان ها و نهادهای بین المللی تاکنون گامهایی را برای مهار این مشکل برداشته اند.
در سالهای پایانی دهه 90 سندی به امضای کشورهای گوناگونی رسید که به نام محل امضای معاهده کیوتو نام گرفت. در این معاهده کشورهای جهان متعهد شده بودند برای حفظ محیطزیست و جلوگیری از گرمایش زمین از تولید محصولاتی که مصرف آن موجب تولید گازهای گلخانه ای می شود، بکاهند؛ اما اجرای این معاهده تاکنون عمدتا از سوی کشورهای صنعتی و بزرگ با مشکل روبه رو شده است.
روسیه از پیوستن به این معاهده تاکنون خودداری کرده و امریکا رسما اعلام کرده است که نمی تواند به مفاد آن پایبند بماند؛ چراکه رعایت این تعهد موجب جایگزین کردن مواد و روشهایی خواهد شد که قیمت تولید محصولات را به طور قابل ملاحظه ای بالا خواهد برد و بنابراین بازار مصرف آنها را از بین می برد.
ضرر اقتصادی ناشی از این مساله بخصوص برای کشورهای صنعتی به حدی است که علی رغم آگاهی از زیانبار بودن تولیدات و روشهایشان نمی توانند از آن جلوگیری کنند.
از سوی دیگر کشورهای جهان سوم نیز که خود را در آستانه ورود به دنیای صنعتی می بینند، نمی توانند خود را از بهره برداری از این بازار گسترده محروم کنند که در این صورت با مشکل فقر و ضعف اقتصادی مواجه خواهند شد.
در حال حاضر به نظر می رسد راه میانه ای برای حفظ اقتصاد جهان و کاهش خطرات محیطزیست زمین وجود ندارد؛ اما با توجه به این که در مواجهه این درخواست عمدتا دولتها سعی در حفظ و منافع اقتصادی خود خواهند کرد و از آنجا که هنوز این بینش صحیح در میان بسیاری از مردم وجود ندارد که همه آنها سوار بر یک سیاره زندگی بخش به نام زمین هستند و اقدامات هریک باعث تاثیر بر زندگی همگان می شود.
دانشمندان به دنبال راهی میانه اند تا بتوانند گامی در جهت حفاظت از سیاره مان بردارند. واقعیتی تلخ به ما می گوید که زمین در معرض خطری قرار دارد که پیش از این هرگز مشابه آن را تجربه نکرده اند و معلوم نیست چگونه از پس آن برآید.