واسطه‌هایی برای مصالحه و معامله

جدی شدن نقش این دو کشور که یکی در همسایگی ایران قرار دارد و دیگری که از دوردست‌ها یعنی در آمریکای لاتین قصد دارد به حل و فصل پرنده هسته‌ای ایران کمک کند، در مقاطع مختلف زمانی کمرنگ و پررنگ بوده اما این روزها حضور پررنگ این دو کشور در حل پرونده هسته‌ای ایران بسیار نمایان است.

براساس توافقی که ایران بتازگی با ترکیه و برزیل انجام داده، قرار شده تا 1200 کیلوگرم اورانیوم 3.5 درصد کشورمان به طور امانت به خاک ترکیه منتقل شود، تا با 120کیلو اورانیوم 20درصد مبادله شود.

در پی موافقتنامه تهران که به رسمی شدن نقش آنکارا و برازیلیا در موضوع هسته‌ای ایران منجر شد، در این نوشتار تلاش شده تا نگاهی به چگونگی روند ملحق شدن این دو کشور به موضوع هسته‌ای ایران و انگیزه‌های این دولت‌ها از تلاش‌هایشان بشود.

آنکارا از دیرباز تمایل داشته تا به‌عنوان واسطه، صاحب نقشی در پرونده هسته‌ای گشوده مانده همسایه‌اش روی میز شورای امنیت شود. این امر نیز بارها و بارها از سوی برخی مقامات ارشد ترکیه اظهار شده که از جمله آن می‌توان به سخنان صریح وزیر خارجه این کشور اشاره کرد که سال گذشته طی دیداری که از تهران داشت، از آمادگی کشورش برای کمک به حل مساله خبر داد.

البته این موضوع بلافاصله با تکذیب دیگر مسوولان ترکیه و همچنین مسوولان ایرانی همراه شد. به‌گونه‌ای که مهمانپرست سخنگوی وزارت خارجه کشورمان گفت: برخی از کشورهای دوست ما می‌توانند توضیح یا تبیین بیشتری از مواضع ما در مساله هسته‌ای به طرف مقابل بدهند اما این به معنای میانجیگری آنان در این پرونده نیست.

رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه نیز چندی بعد در سفری که به ایران داشت در مقابل پرسش خبرنگاران اعلام کرد قصد میانجیگری در زمینه پرونده هسته‌ای ایران را ندارد. با این حال روند تحولات به‌گونه‌ای دیگر می‌نمود و با قطعی‌تر شدن مبادله اورانیوم جهت سوخت راکتور هسته‌ای ایران، ترکیه تحرکات دیپلماتیکش را افزایش داد.

در همین راستا اردوغان خواستار احتیاط در مورد اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران شد و آن را برای مردم ایران مفید ندانست و در عین حال درباره اقدام نظام علیه تأسیسات هسته‌‌ای ایران نیز هشدار داد.

ترکیه که هم‌اکنون از اعضای غیردائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد است به این اظهارات هم بسنده نکرد و شروع به رایزنی با مقامات اروپایی و آمریکایی کرد.

از آن پس و در پی بی‌ثمر ماندن مذاکرات تهران و غرب بر سر پرونده هسته‌ای ایران و تشدید کشمکش‌های دو طرف، ترکیه از نقش میانجیگری‌اش در این موضوع خبر داد و به یکی از ایستگاه‌های دیپلماسی هسته‌ای ایران تبدیل شد و تا به امروز آنقدر در این ایستگاه رفت و آمد توسط مقامات غربی و ایرانی صورت گرفته که وقتی چندی قبل آنکارا پیشنهادی برای آغاز مذاکره درباره مبادله سوخت اورانیوم ارائه داد، با استقبال تهران مواجه شد و آن را پذیرفت.

بدین ترتیب آنکارا از فرصت به‌وجود آمده بهره برد و از خلأ تشدید تنش میان ایران و 1+5 استفاده کرد و با ارتقای نقش خود از یک کبوتر پیغام بر میان تهران و واشنگتن، تبدیل به ارائه‌دهنده فرمول آغاز مجدد مذاکره جهت مبادله شد و همزمان میزبانی نشستی تازه میان طرفین را پذیرفت و در حال حاضر نیز در حال تهیه مقدمات جلسه‌ای میان ایران با آمریکا، انگلیس، آلمان، فرانسه، چین و روسیه است.

این نشست از آن جهت باید برگزار شود که تهران می‌بایست با اعضای گروه وین یعنی آمریکا، فرانسه، روسیه و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره چگونگی اجرا شدن توافقنامه مذکور و نحوه دریافت اورانیوم غنی شده 20درصد از غرب، به گفتگو بنشیند و مذاکرات توافقنامه تهران را نهایی کند.

اما برزیل کشور دیگری است که نامش این روزها در کنار ترکیه زیاد به میان می‌آید. این کشور متعلق به قاره آمریکا نیز اگرچه قدمتی به اندازه ترکیه در باب تحرکات دیپلماتیک در زمینه برنامه هسته‌ای ایران ندارد، اما این چند وقت به قدری حرفه‌ای کار کرده است که پیشنهادش برای نحوه مبادله اورانیوم‌های غنی شده ضعیف ایران با سوخت راکتور پزشکی تهران مورد توجه ایران قرار بگیرد و از آن حمایت شود.

چندی قبل برزیل در حالی که بر تبادل همزمان سوخت هسته‌ای تاکید داشت، به ایران پیشنهادی هسته‌ای ارائه داد که با استقبال دولتمردان ایران مواجه شد.

البته رئیس‌جمهور برزیل نیز همانند همتایان ترک خود بارها مخالفتش را با تحریم‌های پیشنهادی آمریکا علیه ایران به خاطر برنامه هسته‌ای اعلام و بر تلاش بیشتر خود برای جلوگیری از مناقشات بیشتر تاکید کرده بود. شاید به خاطر همین دیدگاه و حمایت برزیل از فعالیت‌های اتمی ایران بود که این کشور توانست به عنوان یک کشور میانجی، قابل اعتماد شده و پیشنهادهایش به‌طور جدی‌تری مورد بررسی قرار بگیرد. پیشنهادی که در حاشیه اجلاس گروه 15، به امضای روسای جمهور ایران، برزیل و ترکیه رسید و قرار شد ایران اورانیومش را طبق خواسته غرب به مدت یک سال از کشور خارج کند.

لوییز ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور دهمین قدرت اقتصادی دنیا بعد از ‌اتمام اجلاس گروه‌20 و مشاهده جبهه‌گیری‌های نامعقول غرب علیه ایران تصمیم گرفت دامنه ‌همکاری اقتصادی خود را با ایران گسترش دهد. ‌لولا در مصاحبه‌ای خاطرنشان کرده بود: سطح همکاری‌های ایران و برزیل در حد قابل قبولی است اما ‌تلاش داریم با توسعه آن، دامنه مشترکات طرفین را افزایش دهیم و نیازهای یکدیگر را در این برهه ‌حساس مرتفع کنیم.

شاید سوال مهمی که میان این همه تحولات هسته‌ای ایران رخ می‌دهد، این باشد که چرا ترکیه و برزیل که پیش از این لجاجت هسته‌ای غرب در مواجهه با فعالیت‌های هسته‌ای کشورمان را دیده‌اند، این‌گونه بر حضور در عرصه هسته‌ای ایران تاکید دارند و در جدیدترین اقدام، نخست‌وزیر ترکیه با ارسال نامه به اعضای دائم و غیردائم شورای امنیت، به تشریح توافقنامه تهران پرداخت و از این دستاورد دفاع کرد؟

ترکیه خواهان راه‌حل مسالمت‌آمیز در مورد برنامه اتمی ایران است و رئیس جمهوری برزیل نیز به‌دنبال راه حلی است که ایران در عین غنی‌سازی اورانیوم تضمین‌هایی بدهد که این برنامه خصلت صلح‌آمیز دارد.

البته تمایل به وساطت در پرونده هسته‌ای ایران را در بین دیگر کشورها نیز می‌توان مشاهده کرد زیرا چنین حضوری در راستای منفعتی که برای آنها در کسب وجهه بین‌المللی ایجاد می‌کند، ارزیابی می‌شود. از این رو طبیعتا کشوری که موفق به میانجیگری بین ایران و کشورهای غربی و همین‌طور ایالات متحده آمریکا شود از لحاظ بین‌المللی وجهه‌ای خاص پیدا خواهد کرد.

در این میان ترکیه تمایل بیشتری به حل و فصل مسالمت‌آمیز این موضوع دارد زیرا از لحاظ سیاسی و اقتصادی از تحریم شدن هر چه بیشتر ایران هراس دارد چرا که روابط اقتصادی و دیپلماتیک خوبی بین دو کشور برقرار است و نمی‌خواهد شاهد تنش‌های جدید در مرزهای خود باشد.

به گفته اردوغان «هم‌اکنون روابط ما با ایران در وضعیتی بسیار متفاوت قرار دارد. در وضعیتی به سر می‌بریم که حجم تجارت خارجی ما با ایران از 10 میلیارد دلار گذشته است و ایران بعد از روسیه دومین کشور تأمین‌کننده گاز ترکیه است.» علاوه بر این‌که وزاری اقتصاد وبازرگانی دو کشور اوایل امسال برای روابط اقتصادی 30 میلیارد دلاری، هدفگذاری کرده‌اند.

اما مولفه‌های دیگری نیز می‌توان در این زمینه در نظر گرفت. از جمله آن‌که ترکیه برای عضویت کامل در اتحادیه اروپا و مصون ماندن از خطر روسیه و یونان در آسیای مرکزی و بالکان، ناچار به همکاری با آمریکاست. مقامات ارشد ترکیه همچنین در سیاست خارجی خود تاکید دارند به عنوان یک وزنه موثر در منطقه نیز شناخته شوند.

آنها حتی قصد دارند در میان کشورهای عرب نیز از اعتبار بیشتری نسبت به کشورهایی نظیر عربستان و حتی مصر برخوردار شوند. به همین خاطر است که اردوغان در حاشیه اجلاس داووس با رئیس رژیم صهیونیستی برخورد لفظی کرده و به دفاع از حقوق فلسطینیان می‌پردازد. از لحاظ امنیتی نیز ایران برای ترکیه اهمیت سنتی‌ دارد زیرا مساله کردها برای ترکیه، مساله‌ای است که همچنان پابرجاست؛ عراق همچنان ناآرام است و به هر صورت درگیری‌های قفقاز وجود دارد. لذا ترکیه می‌خواهد همکاری‌های نزدیکی با ایران داشته باشد.

اگر تا دیروز نام برزیل با نام بهترین‌های دنیای فوتبال گره خورده بود، امروزه می‌توان به سایر قابلیت‌های این کشور حوزه آمریکای لاتین اشاره کرد که مهم‌ترین آن بازیگری در عرصه دیپلماسی است.

عواملی که باعث شده تا این دیدگاه درباره برزیل به‌وجود آید متعددند. از جمله می‌توان گفت برزیل، همانند دیگر قدرت هاى نوظهور اقتصادى (چین، هند، ترکیه و غیره) خواستار پیوستن به باشگاه قدرت‌هاى بزرگ جهانى و اجراى یک نقش مهم سیاسى و دیپلماتیک در مقیاس بین‌المللى است. در این راستا، پرونده هسته‌اى ایران و پیچیدگى‌هاى آن، فرصت خودنمایی را براى برازیلیا فراهم مى‌آورد.

برزیل به‌رغم توانایی‌هاى عظیم صنعتى خود، داوطلبانه از سلاح هسته‌اى صرفنظر کرده و حتى ممنوعیت داشتن چنین سلاحى را در قانون اساسى خود گنجانده است.

در همین حال گمانه دیگری مطرح که است رئیس‌جمهور برزیل اعتقاد دارد اگر بتواند به فروکش کردن بحران بر سر پرونده هسته‌اى ایران کمک کند، راه دستیابى او به مقام دبیر کلی سازمان ملل متحد (حتى اگر بان کى مون بخواهد براى بار دوم در راس این نهاد قرار بگیرد) هموار خواهد شد.

اما هدف دیگرى که لولا، رئیس‌جمهور برزیل از ایجاد رابطه ممتاز با ایران پیگیرى مى‌کند، صرفا جنبه اقتصادى دارد. دهمین قدرت اقتصادى جهان طبعا به تحکیم موقعیت بازرگانى خود در دیگر مناطق جهان از جمله خاور میانه علاقه دارد و بازار ایران را یکى از هدف‌هاى اصلى خود در این منطقه تلقى مى‌کند.

بنابراین روابط برزیل با ایران دوستانه و رو به گسترش است و رئیس‌جمهور ایران در سفر اخیرخود به برزیل یک هیات بزرگ تجاری را با خود به این کشور برد. این هیات مذاکراتی تجاری با طرف‌های برزیلی داشت. همچنین بتازگی نیز هیات تجاری بزرگی به ریاست میگل ژرژ وزیر توسعه، صنعت و تجارت خارجی برزیل برای مذاکره با طرف‌های ایرانی وارد ایران شد تا این مذاکرات را به نتیجه برسانند.

تمایل طرفین به افزایش مبادلات تجاری نیز بر این امر تاکید دارد و وزیر خارجه برزیل هم در گفتگویی بر این خواسته تاکید کرد: «ما در بهترین سال‌ها حدود 2 میلیارد دلار با یکدیگر تجارت داشته‌ایم. ما براحتی می‌توانیم سطح این تجارت را به 8 یا 10 میلیارد دلار برسانیم.»

برزیل به عنوان بزرگ‌ترین کشور آمریکای جنوبی نیمی از کل مساحت این منطقه را به خود اختصاص داده و با تولید ناخالص ملی بالغ بر 1600 میلیارد دلار در سال گذشته رتبه هشتم تولید در جهان را داشته و بعد از ایالات متحده و کانادا سومین قدرت اقتصادی کشورهای آمریکایی محسوب می‌شود. شاخص‌هایی از قبیل این که یک‌سوم تولید ناخالص ملی برزیل تولیدات صنعتی است و این واقعیت که برزیل در صنایع خودروسازی، صنایع سنگین، فولاد، صنایع نظامی، پتروشیمی و تولید فرآورده‌های نفتی و صنعت هوایی جزو کشورهای پیشرفته‌ است، اهمیت بررسی امکانات تعمیق روابط اقتصادی دو کشور ایران و برزیل را تاکید می‌کند.

اینک در مجموع به نظر می‌رسد روند تحولات در این خصوص شتاب بیشتری یافته است و بزودی مشخص خواهد شد نتیجه این میانجیگری‌ها در حوزه برنامه هسته‌ای ایران چه خواهد بود. البته با یادآوری این نکته که پیش از این مقامات ترک در نشست‌های مختلفی که با مقامات غربی داشته‌اند، صراحتا ایران را در ردیف نگرانی‌های امنیتی ترکیه قرار داده‌اند و دستیابی ایران به سلاح هسته‌‏ای را خطری برای این کشور خوانده‌اند.

به عبارتی ترک‌ها خود را در نگرانی غیرواقعی آمریکا و اسرائیل از فعالیت‌های هسته‌ای ایران سهیم و شریک می‌دانند و کوشیده‌اند ایران هسته‌ای را نه یک خطر بالقوه که یک تهدید بالفعل برای آنکارا قلمداد کنند. علاوه بر آن وزیر امور خارجه برزیل هم در رویکردی مشابه در سفری که اوایل اردیبهشت ماه به تهران داشت، در گفتگو با یکی از خبرگزاری‌های کشورمان تلویحا از اظهارات تهدیدآمیز اوباما علیه ایران دفاع کرد. حال باید دید فعالیت‌های دیپلماتیک برزیل و ترکیه فقط یک ژست دیپلماتیک خواهد بود یا که فراتر از آن، عواید زیادی را نصیبشان خواهد کرد.

مریم جمشیدی 
جام جم