موسس سیاست متعالیه

اندیشه‌های امام خمینی‌ره به‌عنوان یک فیلسوف، عارف و فقیه دارای ابعاد مختلف علمی است. مسلما این اندیشه‌ها دارای زیربنا و روبناست که شناخت آنها برای درک کاملی از اندیشه‌های ایشان ضروری است. چندی پیش به همت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، همایش سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه در قم برگزار شد که در آن اندیشمندان به بررسی ابعاد مختلفی از سیاست متعالیه پرداختند.  حجت‌الاسلام والمسلمین محسن غرویان از اساتید شهیر حوزه، در این همایش با موضوع «اصالت وجود، حرکت جوهری و ولایت فقیه» به ارائه سخن پرداخت. فرصت را غنیمت شمردیم و  در گفتگویی با ایشان به بررسی ابعاد مختلف اندیشه سیاسی امام خمینی‌ره پرداختیم که اکنون از نظرتان می‌گذرد.

اندیشه‌های امام خمینی^‌ره به عنوان یک فیلسوف، عارف و فقیه دارای ابعاد مختلف علمی است. مسلما این اندیشه‌ها دارای زیربنا و روبناست که شناخت آنها برای درک کاملی از اندیشه‌های ایشان ضروری می‌نماید. به نظر شما زیربنا و روبنای اندیشه‌های امام خمینی^‌ره چه بوده است؟

در ارتباط با این موضوع باید چند نکته را مورد توجه داشته باشیم؛ نکته اول این‌که شخصیت حضرت امام خمینی^‌ره مجموعه‌ای از عناصر مختلف است، یعنی شخصیت ایشان محصول و نتیجه دستگاه‌های مختلف علمی و اندیشگی است. مثلا می‌توانم به تأثیر اندیشه‌های فقهی امام^‌ره در شخصیت ایشان اشاره کنم، چون امام^‌ره یک فقیه بودند، قطعا مبانی فقهی ایشان در شخصیتشان اثرگذار بوده و همچنین امام^‌ره اندیشه‌های قرآنی داشتند که در علم تفسیر تحت تأثیر اندیشه‌ها و افکار تفسیری خودشان بودند و این هم بخشی از عناصر شخصیتی حضرت امام^‌ره است. همچنین امام خمینی^‌ره یک مبانی اصولی داشتند که این مبانی اصولی در فقه‌شان تأثیرگذار بوده و به طور غیرمستقیم در نظام فکری حضرت امام^‌ره موثر بوده است. اندیشه‌های کلامی، فلسفی و عرفانی حضرت امام^‌ره هم بخش اساسی در دستگاه فکری امام^‌ره و نظام شخصیت‌ساز ایشان بوده است.

نکته مهم در این باره کشف رابطه روبنا و زیربنا در بین این علوم و دانش‌هاست، به نظر بنده مبانی فلسفی ـ عرفانی امام^‌ره زیربنای این دستگاه و مجموعه فکری حضرت امام خمینی^‌ره است و بقیه روبناست؛ یعنی بررسی و مطالعه افکار، درس‌های امام^‌ره و آنچه به عنوان آثار از ایشان بروز کرده نشان می‌دهد مبانی عرفانی و فلسفی زیربنای سایر بخش‌ها و اجزای شخصیت حضرت امام^‌ره بوده است. اگر سراغ اندیشه‌ها و آثار فلسفه و عرفان امام خمینی^‌ره برویم، می‌بینیم موثرترین شخصیت و فیلسوف در فلسفه حضرت امام^‌ره ملاصدراست و این‌که ایشان مدرس فلسفه ملاصدرا و محشی بودند و حاشیه بر آثار ملاصدرا دارند و به هر حال مدافع اندیشه‌های ملاصدرا بودند و بسیاری از افکار ملاصدرا و مبانی اندیشه‌های ایشان را شرح کردند و توضیح دادند، مثل دیدگاه ملاصدرا در معاد جسمانی که حضرت امام^‌ره این مبحث و همچنین سایر بخش‌های فلسفه ملاصدرا را به تفصیل در آثارشان بحث کردند.

در عرفان هم ایشان تحت‌تأثیر محی‌الدین ابن عربی بوده‌اند و شاهد این ادعا هم نامه‌ای است که به حضرت آیت‌الله‌العظمی جوادی‌آملی برای بردن به نزد گورباچف، رئیس‌جمهور وقت شوروی سابق دادند.

در بحث‌های مختلفی که خودم در این ارتباط داشتم و هم دیدم و از بعضی از بزرگان مطالعه کردم، معتقدم سیاست متعالیه در همین قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی و دستگاه حکومتی که حضرت امام خمینی^‌ره بنیانگذار آن بودند، تحقق پیدا کرده است و این چنین نیست که فقط در ذهن باشد و تصویری ذهنی از آن داشته باشیم، بلکه سیاست متعالیه تحقق خارجی هم پیدا کرده است. البته این امر مقول به تشکیک است، یعنی سیاست متعالیه مقول به تشکیک و ذومراتب است و مرتبه و درجه‌ای از آن در همین نظام ولایت فقیه محقق شده که امام خمینی^‌ره بنیانگذارش بوده است، اما من می‌توانم در بحث سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه به 3 خصوصیت مهم اشاره کنم؛ خصوصیت اول غایت‌شناسی است، یعنی غایت حکومت و آن علت غایی برای تشکیل حکومت براساس حکمت متعالیه و اندیشه عرفانی ـ فلسفی ملاصدرا و محی‌الدین ابن عربی در حقیقت سیر من‌الحق الی‌الخلق و سیر فی‌الخلق بالحق است که این در نظام صدرایی کاملا تبیین شده است. یعنی در دیدگاه حضرت امام خمینی^‌ره حاکم کسی است که سیر من‌الخلق الی‌الحق را انجام داده است و سیر من‌الحق الی‌الخلق و همچنین سیر فی‌الخلق بالحق را در نظام حکومتی خودش تعقیب می‌کند که تفسیر اسفار اربعه در جای خودش بیان شده است. این نکته‌ای است که حضرت امام خمینی^‌ره در بیاناتشان تعقیب می‌کردند. غایت‌شناسی و نگاه به هدف غایی و غایت در حکومت برگرفته از آثار فکری صدرایی و محی‌الدین اگر کاملا با موشکافی انجام شود به دست می‌آید.

نکته و ویژگی دیگر سیاست متعالیه تکیه بر شریعت، حقیقت و سیر در طریقت است، یعنی بحث طریقت، حقیقت و شریعت را که امام خمینی^‌ره براساس مبانی عرفانی و فلسفی خودشان در ذهن داشتند در احکام و قوانین و مقررات حکومتی و دینی کاملا مد نظر داشتند. این چنین نبود که مثلا امام خمینی^‌ره بگویند چون به مرحله حقیقت رسیدیم دیگر طریقت و شریعت را رها می‌کنیم، بلکه امام^‌ره طریقت و شریعت را همچنان در مرتبه حقیقت لحاظ می‌کردند و اینها را با هم جمع می‌کردند و اینها را با هم قابل جمع می‌دانستند و لذا تأکید بر «مُرّ» احکام شریعت و تأکید فراوان بر اجرای حدود و مقررات و قوانین الهی داشتند و می‌فرمودند «ما باید به تکلیف عمل کنیم و نتیجه هر چه باشد، باشد.» اینها مبتنی بر همان نگاه حضرت امام^‌ره به بحث طریقت، شریعت و حقیقت بود که همان طور که عرض کردم نگاه ویژه‌ای بود و آثارش را هم در مشی سیاسی ـ حکومتی امام^‌ره کاملا ملاحظه می‌کردیم.

به نظر من نکته و عنصر سوم ویژگی سیاست متعالیه ‌آثار مقام فنا بود که مقام فنا بالاترین مرتبه عرفانی در نگاه عارف است و این را بخوبی در مجموعه حرکت سیاسی ـ اجتماعی امام^‌ره مشاهده می‌کردیم. ایشان واقعا خودشان را فانی در اراده حق می‌دیدند، حتی تشکیل حکومت، قانون اساسی، نظام جمهوری، اینها همه را تجلیات و تبلورات اراده حق تعالی می‌دانستند و مکرر در سخنرانی‌های عمومیشان حتی به این نکته اشاره داشتند «ما کاره‌ای نیستیم، ما کسی نیستیم. ما تبلور و تجلی و ظهور اراده الهی هستیم» و به نظر من این باز ظهور حالات عرفانی امام^‌ره در مقام فنا و خود ندیدن امام^‌ره بود که یک حال عرفانی و نگاه عمیق عرفانی در امام^‌ره را نشان می‌داد. به نظر من اینها ویژگی‌های مشخصی در مجموعه دستگاه فکری و معنوی حضرت امام^‌ره بود.

بحثی که در آن مقاله مطرح کردم بیشتر مبتنی بر این بود که مباحث اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهریه‌ای که ملاصدرا مطرح کرده است چه تأثیری در سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه دارند. بسیاری شاید به این نکته توجه ندارند که مثلا بحث ولایت فقیه چه رابطه‌ای با حرکت جوهریه دارد یا مثلا ارتباط بحث ولایت فقیه با اصالت وجودی که ملاصدرا مطرح می‌کند در چیست؟! این مباحث کمتر در جایی بحث شده است، سعی‌ام در آن مقاله این بود که ارتباط این مباحث را با یکدیگر روشن کنم، ارتباط بین بحث حکومت و ولایت فقیه با اصالت وجود یا با حرکت جوهریه یا با تشکیک در مراتب وجود. اینها را در آن مقاله و در آن سخنرانی تبیین کردم که در مجموعه مقالات همایش هم منتشر شده است.

مثلا ارتباط را این گونه شرح دادم که ولی فقیه شرایطی دارد که در روایات به آنها اشاره شده است، مثل روایت «من کان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدینه مخالفا علی هواه مطیعا لامر مولاه فللعوام ان یقلدوه» بنده اینها را نوعی ولایت تکوینی برای فقیه می‌دانم، چون اینها از مقوله حالند و حال و ملکه برای فقیه یک مرتبه وجودی است، یعنی فقیهی که می‌خواهد در جامعه ولایت بر سایر نفوس انسان‌ها پیدا بکند باید اولا در کشور درون خودش ولایتی پیدا بکند و آن ولایت قوه عاقله هست برقوه غضبیه و قوه شهویه و این یک مرتبه تکوینی است، ظهور و تجلی بر این مقام ولایت باطنی، ولایت ظاهری است. برخلاف دیدگاه کسانی مانند دکتر سروش که در مقاله‌ای نوشته بودند که ولایت فقیه ولایت ظاهری است نه ولایت باطنی. اعتقاد ما بر این است که نخیر اینچنین نیست، ولایت فقیه ولایت ظاهری مبتنی بر ولایت باطنی است.

نکته دیگری که روشن کردیم این است که ولی فقیه وقتی به ولایت می‌رسد، این عمل محصول یک حرکت جوهریه نفسانی و باطنی است، یعنی فقیه مراحلی را باید در یک سیر تکاملی حرکت جوهری بگذراند تا به مقام ولایت برسد. ولایت ظاهری پیدا کردن بر مردم نتیجه یک حرکت جوهریه و خروج از قوه به فعل است، این مطلب را هم در آن بحث تبیین کردیم. بحث دیگر تشکیک در مراتب است که یک بحث فلسفی است و تشکیک در مراتب هستی یک بحث عینی و حقیقی است و ولی فقیه هم در مرتبه‌ای از هستی و وجود قرار می‌گیرد که قهرا بر مراتب مادون یعنی بر انسان‌های دیگری که مادون او قرار می‌گیرند این ولایت را پیدا می‌کند، بر اساس قواعدی که در باب تشکیک وجود گفته شده است.