داستان یک بازنشسته سیاسی

مسلما همکاری بین نویسنده و کارگردان در تئاتر سابقه طولانی دارد، اما این رابطه بیشتر در کارهایی اتفاق می‌افتد که متن در حال نوشته شدن و شکل گرفتن است. در آنجا توسط گروه اجرایی هم بداهه‌سازی‌هایی صورت می‌گیرد و نویسنده در تمرینات حضور دارد و با مشورت کارگردان چیزهایی می‌نویسد، اما معمولا وقتی متنی نوشته و چاپ شده، اینجاست که انعطاف نویسنده در برابر تغییراتی که کارگردان می‌خواهد به متن بدهد اهمیت پیدا می‌کند و عموما نویسنده‌ها دوست ندارند آنچه نوشته‌اند، دچار چالش‌های زیادی شود، اما محمد ابراهیمیان به خاطر شناختی که از من داشت و تجربه‌ای که در کار قبلی مشترکمان نمایش طوبی داشتیم این اعتماد را به من کرد و به من اختیار داد تا هر تغییری که فکر می‌کنم به نفع اجراست در متن ایجاد کنم و البته حضور خود او در تمرینات کمک می‌کرد هیچ چیز بدون مشورتش انجام نشود، ولی خوشبختانه در هیچ کجا من مقاومت سرسختانه ندیدم. به همین دلیل من اسم این را یک سند همکاری بین نویسنده و کارگردان گذاشتم چون حقیقتا انعطاف و احترامی که هردوی ما نسبت به کار هم داشتیم از نظر من مثال‌زدنی بود.

خب گاهی لازم می‌شد یک طرف کوتاه بیاید، هم از این طرف، هم از طرف ابراهیمیان.

درست است این متن حرف‌های زیادی دارد، اما یک محور اساسی دارد و آن رابطه پدر و پسری و اختلاف بین دو نسل است که در این دو متجلی شده و بعد این مساله منتهی می‌شود به قصه رستم و سهراب. همچنین مسائلی مثل عشق، خانواده، مشکلات اقتصادی و سیاسی ـ فرهنگی، مساله وطن‌پرستی و غیره همه موضوعات مختلفی می‌شوند که روی صحنه می‌بینیم. تا جایی که حتی وضعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور و بعضی از دلتنگی‌ها و مشکلاتشان پرداخت می‌شود. باید گفت ما داستان‌های مختلفی در این نمایشنامه داریم که یکی اصلی و بقیه در حد چشیدن است و به طور کامل وارد آنها نمی‌شویم.

من شیوه‌های مختلفی را انتخاب کردم، در این نمایش از شیوه روایی یعنی فاصله‌گذاری تا لحظات اکسپرسیونیستی در اجرای داستان رستم سهراب استفاده شده است. نمایش ذهنیات پدر با توجه به تغییرات نور و دکور به نوعی می‌توان گفت نزدیک به رئالیسم جادویی است به این معنا که برای تماشاگر تشخیص مرز بین واقعیت و تخیل دشوار می‌شود، یعنی نمی‌توان گفت کدام صحنه در زمان حال اتفاق می‌افتد و کدام نه، از تخیل بیرون می‌آید.

نمایش ما ابتدا مثل یک کلاف سردرگم است، اما بتدریج باز می‌شود و مخاطب روابط را روی صحنه کشف می‌کند. مثل یک پازل است که تکه‌های آن کم‌کم به تماشاگر داده می‌شود تا خود آن را بچیند.

ببینید هرگاه پدر شاهنامه را باز می‌کند و می‌خواهد قصه رستم و سهراب را بخواند، ما آنها را روی صحنه می‌بینیم و وقتی کتاب را می‌بندد رستم و سهراب از روی صحنه می‌روند و به زمان حال برمی‌گردیم. مساله این است که داستان رستم و سهراب در ذهنیات شخصیت اصلی یعنی پدر وجود دارد.

نه. این متن اصلا یک اثر سیاسی نیست، اگرچه در آن به مسائل سیاسی پیش از انقلاب اشاره می‌شود، اما داستان مردی است که از همه ایده‌های سیاسی خود دست کشیده و برای ایجاد یک ارتباط جدید با پسرش تلاش می‌کند. در واقع شاهد نمایشی درباره یک بازنشسته سیاسی هستیم و نه اثری سیاسی.

ببینید من نمی‌خواهم بگویم این متن یک متن پست‌مدرنیستی است، اما یک متن خطی هم نیست چراکه زمان‌ها در آن جابه‌جا می‌شوند. با این که ادعا نمی‌کنم این یک نمونه کامل تئاتر پست‌مدرنیستی است، اما دارای مولفه‌های زیادی از آن است.

کاملا درست است. قرار بود ما این کار را در سالن شماره‌2 ایرانشهر اجرا کنیم که عمق بیشتری دارد. ولی از آنجا که نمایش‌های دیگری آنجا روی صحنه بود و بازیگران ما برای کارهای سینمایی و تلویزیونی قرارداد داشتند، نمی‌توانستیم صبر کنیم و مجبور شدیم به قشقایی بیاییم.

موسیقی در این کار نقش بسیار مهمی دارد. تمام افکت‌ها با سازها ایجاد می‌شود. موسیقی در کار من شخصیت دارد و در ایجاد ریتم صحنه‌ای کاملا موثر است. آهنگساز این کار حسین پیشکار با نوازنده‌ها از ابتدا در تمرین‌ها حضور داشت و برای لحظه لحظه این نمایش سکوت یا موسیقی انتخاب کرد و الان موسیقی جزء تفکیک‌ناپذیر اجرا شده است.

مهم‌ترین مساله خلاقیت است و اتفاقا بیشتر تئاتر‌های تجربی از دانشگاه‌ها برمی‌آید چون جسارت و خلاقیت میان دانشجویان خیلی بیشتر است.