2001: اودیسه فضایی

شاید همین دقت در روایت بود که بعدها شکاکان که باور سفر به ماه برایشان غیرممکن بود،‌ گفتند همین کارگردان کل داستان سفر به ماه را شبیه‌سازی کرده است و اصلا سفری به ماه صورت نگرفته است. عجیب هم نبود که خلاقیت نویسنده بزرگی چون آرتور سی‌کلارک که او را در کنار ایزاک آسیموف و رابرت هانلاین،‌ غول عظیم ادبیات علمی ـ تخیلی جهان می‌دانند، ‌زمانی که در کنار مهارت یکی از بزرگ‌ترین کارگردانان سینمای جهان،‌ استنلی کوبریک قرار بگیرد باید چنین نتیجه‌ای نیز به بار دهد.

البته شکوه این فیلم تنها به روایت دقیق از جزییات سطح ماه مربوط نمی‌شد.

2001 یک اودیسه فضایی نه‌تنها داستانی درباره آینده اکتشافات فضایی بود، اما مهم‌تر از آن به روایتی هیجان‌انگیز از مقابله انسان و ماشین، ‌رشد و تعالی انسان و تولد دوباره او می‌پرداخت.

داستان با نمایش صحنه‌ای نفسگیر از قبیله‌ای از نخستی‌ها آغاز می‌شد که در بامداد یک روز با صخره‌ای صیقلی مقابل خود روبه‌رو می‌شدند. این صخره، ‌فقط یک جسم سخت نبود و شروع به آموزش آنها کرد و به این ترتیب انسان در راه خردمند شدن گام نهاد.

تصویر بعدی چند هزار سال به جلو می‌پرد و ایستگاهی فضایی در مدار زمین را نشان می‌دهد. بار دیگر آن صخره پیدا شده است و این بار روی ماه. این صخره از آن که نخستین تابش خورشید را پس از چند هزار سال بر خود احساس می‌کند، ‌موجی به سوی اعماق منظومه شمسی می‌فرستد و سفینه‌ای ماموریت می‌یابد به بررسی آن بپردازد. سفینه‌ای که خدمه آن از ماموریت اصلی خود بی‌خبرند و همه بار تصمیم‌گیری تا پیش از رسیدن به مقصد بر عهده کامپیوتر سفینه یعنی هال (HAL) گذاشته شده است.

در مرحله‌ای از سفر هال احساس می‌کند همسفرهای انسانی او توانایی مواجهه با مساله را ندارند و علیه آنها قیام می‌کند. قیامی که یکی از بارزترین نمونه‌های هشدار به انسان درباره رشد لجام گسیخته فناوری‌های نوین است. فناوری‌هایی که در آن زمان احساس می‌شد به سرعت انسان را اسیر خود خواهد کرد و اگر منصف باشیم باید بپذیریم که اینک در حالی که سال 2010 را پشت سر می‌گذاریم و البته پیش‌بینی نویسندگان مبنی بر وجود پایگاه‌هایی روی ماه واقعیت نیافته است اما در عوض هشدار آنها چندان هم بی‌معنی نبوده است و اینک انسان تا حد زیادی خود را اسیر فناوری‌ای می‌بیند که خود آفریده است. کافی است تصور کنید در تمام جهان چند ساعت تمام شبکه‌های اینترنتی قطع شود تا ببینید چقدر بحران ممکن است به وجود آید.

2001 اما در کنار همه اینها یک روایت کلاسیک از فیلم‌های آینده‌نگر است که در کنار داستان اصلی خود سعی می‌کند در لایه‌های عمیق‌تر‌ش هشدارهای فلسفی به ما بدهد.

این‌گونه است که حدود 50 سال پس از ساخت هنوز می‌توان 2001،‌ یک اودیسه فضایی را دید و از آن لذت برد.

آنهایی که از تماشای فیلم لذت برده‌اند می‌توانند ادامه این ماجراجویی فضایی را نیز در کتاب‌هایی که کلارک در ادامه این داستان نوشت، دنبال کنند. 2010 اودیسه 2، ‌2061 اودیسه 3 و در نهایت 3001 اودیسه پایانی روایت قهرمانان این داستان را دنبال می‌کند.

پوریا ناظمی