اصلاح قانون احزاب

عباس زاده مشکینی به تجربه سی ساله اجرای این قانون و تحولات اجتماعی ّ سیاسی و فرهنگی کشور در این مدت اشاره کرده و گفت : تقریباً همه به این نتیجه رسیدند که روی قانون فعلی، کارِ کارشناسی دقیقی شود و پیش نویس اصلاحی تهیه شود و در روند قانونگزاری قرار گیرد. وی معتقد است قانون فعلی احزاب بیشتر ناظر بر نحوه صدور مجوز یا پروانه فعالیت است. بخش نظارت، کیفیت نظارت، نحوه نظارت، به طور دقیق و کامل و جامع و مانع در این قانون مد نظر قرار نگرفته است.

مصطفی کواکبیان هم در مورد اینکه اصلاح قانون احزاب در روند برگزاری انتخابات، خصوصاً انتخابات پارلمانی چه تغییری ایجاد خواهد کرد، گفت: این بستگی به نوع اصلاحیه دارد. وی افزود: واقعیت این است که قانون احزاب را باید اصلاح کنیم ، اما پیش نیازش این است که احزاب به صورت جدی وارد گردونه فعالیت های انتخاباتی شوند. اساساً انتخابات هسته اصلی هر دموکراسی است و احزاب هم هسته اصلی هر انتخاباتی هستند. ما نمی توانیم بحث مردم سالاری دینی را داشته باشیم ولی بحث احزاب را نادیده بگیریم.

حمیدرضا ترقی معتقد است اصلاح قانون احزاب می تواند کارکرد جدیدتری را برای احزاب فراهم کند ولی تا زمانیکه در فرهنگ عمومی جامعه، حزب گرایی گسترش پیدا نکند و حزب گرایی به عنوان یک ارزش مثبت سیاسی تلقی نشود، یقیناً نمی توانیم کارکرد احزاب را به سطح قابل قبولی ارتقاء دهیم. وی معتقد است زمانی مردم میتوانند به احزاب رای دهند که احزاب یک گرایش دینی شفاف و روشنی داشته باشند و فقط از مجرای سیاسی به مسائل نگاه نکنند، بلکه بتوانند نیازها و مطالبات دینی جامعه را هم در کنار مطالبات سیاسی تأمین کنند. همچنین مطالبات و خواسته های عمومی مردم و مصالح نظام و انقلاب را بر خواسته های جناحی و حزبی خودشان ترجیح دهند.  ترقی خواستار دعوت نمایندگان همه احزاب برای تدوین پیش نویس تغییر قانون احزاب شد.

مشروح این گفت و گو به این شرح است:

رادیو گفت و گو : هدف از  اصلاح قانون احزاب چیست؟

مشکینی: قانون فعلی فعالیت احزاب مناسب با شرایط اجتماعی  سیاسی و فرهنگی اوایل انقلاب بوده و انصافاً نسبت به شرایط آن زمان قانون بهتری بوده است. این قانون بعد از حدوداً سی سال، تجربه اجرایی و تحولاتی که در کشور به وقوع پیوسته، محدودیت ها و احتمالاً نقطه ضعف هایی داشته ، که تجربه شده و الان نه از طرف ما بلکه از طرف همه صاحب نظران و کسانی که  در آن موقع، با عناوین  مدیر سیاسی،فعال سیاسی، سیاستمدار و مدیر، با این قانون ارتباط داشتند، به این نتیجه رسیدند که باید بر  قانون فعلی کارشناسی دقیق تری انجام و پیش نویس اصلاحی تهیه شود تا در روند قانونگذاری قرار گیرد.

رادیو گفت وگو: چه مواردی تغییر قانون احزاب را الزامی می کند؟ همه آن موارد را می فرمایید؟

مشکینی : در بازنگری و اصلاح قانون احزاب فعلی، باید تلاشها معطوف به اهدافی باشد . مانند اینکه برای مدیریت جامعه بتواند نیروی انسانی صالح و کارآمد تربیت کند. قانون باید کمک کند تا عملکرد مالی احزاب شفاف شود، منابع مالی احزاب، در قانون مد نظر قرار گیرند.

قانون فعلی به گونه ای است که در حال حاضر ما نزدیک 250 حزب دارای مجوز داریم در حالی که خیلی از این احزاب حداقل فعالیت را هم ندارند. ما در کشورمان با اهدافی نظیر پدیده فصلی روبرو هستیم که در موقع انتخابات به صورت مقطعی ظهور دارند یا پدیده ای مانند رشد قارچ گونه احزاب که پروانه فعالیت خاصی ندارند و حتی برخی از احزاب ، یک دفتر هم  برای فعالیت ندارند.

قانون باید کمک کند یک حداقل هایی برای فعالیت جدی احزاب در نظر گیرد  وبه تعبیری قانون باید کمک کند برای تسهیل فعالیت احزاب. از طرف دیگر قانون باید به طور دقیق به رابطه احزاب با حاکمیت، رابطه احزاب با مردم، کمک کند. قانون باید به گونه ای عمل کند که احزاب از پایین به بالا به طور طبیعی شکل بگیرد و فعالیت احزاب به گونه ای باشد که اعتماد مردم به احزاب بیشتر شود و احزاب بتوانند در چارچوب قانون و منافع ملی، مشارکت شهروندان  در عرصه های مختلف راعمق ببخشند وبتوانند عرصه رقابت و مشارکت مردم را روز به روز توسعه و عمق و کیفیت بخشند.

این قانون فعلی بیشتر ناظر بر نحوه صدور مجوز یا پروانه فعالیت است. بخش نظارت، کیفیت نظارت، نحوه نظارت، به طور دقیق و کامل و جامع و مانع در این قانون مد نظر قرار نگرفته ، ما امیدواریم ان شاا... با کار کارشناسی خوبی که شده و دارد می شود و ما یک فراخوانی هم  در رسانه ها درج کرده ایم و از کلیه احزاب صاحب فکر و اندیشه، فعالان سیاسی، اساتید دانشگاهها خواستیم که  انتقادات و پیشنهادات خودشان وحتی تجربه کشورهها و دیگر کشورهایی که شرایطشان مثل کشورماست وکارهای پژوهشی قبلی که در کشور انجام شده، جمع بندی شود تاان شاا... بتوانیم یک پیشنویس کارشناسی خوب که منتج به تهیه یک قانون احزاب جامع شود را به دست بیاوریم.

رادیو گفت گو: آقای ترقی، شما به عنوان عضو شورای مرکزی حزب مؤتلفه اسلامی که تجربه بسیار زیادی هم در خصوص فعالیت های حزبی در کشور داشتید، به نظر شما با اصلاح قانون احزاب، بر کارکرد احزاب تغییری ایجاد می شود؟

ترقی: البته اصلاح قانون احزاب می تواند کارکرد جدید و به روزی را برای احزاب فراهم کند ولی تنها عامل برای فعال سازی احزاب ، نمی تواند قانون احزاب تلقی شود،  زیرا در فرهنگ عمومی جامعه  تا حزب گرایی گسترش پیدا نکند و به عنوان یک ارزش مثبت سیاسی برای مردم تلقی نشود و مردم احساس نکنند که از طریق احزاب بهتر می توانند وظیفه نظارتی خودشان را نسبت به حکومت و دولت انجام دهند و مشارکت سیاسی آنها هم   نظامندتر خواهد شد، نمی توانیم کارکرد احزاب را به سطح قابل قبولی در جامعه ارتقاء دهیم. ولی یقیناً اصلاح قانون یک سری تسهیلاتی را در زمینه کارکرد بهتر احزاب از شرایط کنونی فراهم می کند.

همانطور که آقای مشکینی هم اشاره کردند، این قانون متناسب با دهه 60 نوشته شده و در شرایط کنونی با تقریباً فاصله نزدیک به 30 سال، تحولات سیاسی شگرفی در صحنه سیاسی کشور شکل گرفته، رشد سیاسی بالایی را سبب شده است، پیچیدگی های سیاسی در کشور بسیار شده و کارکرد احزاب هم آثار مثبت و منفی مختلفی در جامعه و در نزد دولتمردان پدید آورده که اینها اگر از طریق اصلاح قانون و هدایت حرکت احزاب در جامعه به سمت اهدافی که در نظام اسلامی برای احزاب در نظر گرفته شده، سامان پیدا نکند، یقیناً ما آینده مطلوبی را نمی توانیم در کشور پیش بینی کنیم.

رادیو گفت وگو: آقای کواکبیان به نظر شما اصلاح قانون احزاب در روند برگزاری انتخابات، خصوصاً انتخابات پارلمانی تغییری ایجاد خواهد کرد؟

کواکبیان: این موضوع بستگی به نوع اصلاحیه دارد. در حال حاضر دو سه طرح در مجلس مطرح شده  که به هم مرتبط هستند البته دولت قرار است که لایحه جامعه انتخابات را به صحن علنی ارائه دهد که هنوز ارائه نشده است.
اما طرحهای مطرح شده در مجلس : اول طرح استانی شدن انتخابات و دیگری بحث تقویت جایگاه احزاب ، مبحث دیگر هم بحث تقویت جایگاه شوراها است.

اینها طرح های سیاسی مهمی است که در مجلس اعلام وصول شده و در دستور آینده کمیسیون ها و صحن علنی قرار دارد. منتها مسئله ای که وجود دارد این است که اگر عبارتهایی از قانون احزاب را ما بالا و پایین کنیم، مشکلی را حل نمی کند.
نطفه احزاب در کشورهای اروپایی با انتخابات شکل گرفت یعنی انتخابات هسته اصلی هر دموکراسی و احزاب نیز هسته اصلی هر انتخاباتی است. ما نمی توانیم بحث مردم سالاری دینی را داشته باشیم ، ولی بحث احزاب را نا دیده بگیریم به دلیل اینکه احزاب این مورد را بهتر پیگیری می کنند.

 واقعیت این است که قانون احزاب را باید اصلاح کنیم. اما پیش نیازش مسئله انتخابات است که احزاب را به صورت جدی وارد گردونه فعالیتها کند،  اما فقط حضور  احزاب در انتخابات نمی تواند نقش مستقیمی داشته باشد.

من معتقدم که باید در بحث قانون احزاب 5،6 نکته حتماً رعایت شود. این بحث تناسب قانون احزاب با انتخابات به نظر می رسد بحث عامی است و گستره وسیع تری را می طلبد. در عین حال ما باید تأکید داشته باشیم تا احزاب بتواند میتینگ های سیاسی برگزار کنند. باید  تأکید کنیم بر اینکه احزاب، نشریات و روزنامه ها  عنوان خودشان را داشته باشند و اینکه دادگاه باید مرجعی باشد برای انحلال رسمی احزاب که این تأکیدات ان شاالله رعایت شود.

رادیو گفت وگو: آقای مشکینی با توجه به اینکه در طول تاریخ احزاب نتوانستند اعتماد مردم را به خودشان جلب کنند، به نظر شما برای برطرف نمودن این مشکل چه راهکاری باید در نظر گرفت؟

مشکینی:تشکر می کنم از دوست عزیزمان آقای ترقی و دوست عزیزمان آقای کواکبیان، که هم یک شخصیت حزبی هستند و هم در مجلس به عنوان یک نماینده مردم انجام وظیفه می کنند، هم به عنوان صاحب امتیاز یا به تعبیری مدیر مسئول روزنامه مردم سالاری هستند.

دوستان به نوعی عرایض بنده را تأیید فرمودند و به نوعی  مؤید این است که  برای اصلاح قانون احزاب به تعبیری اجماع منطقی وجود دارد. آقای ترقی هم یک مطلبی را مطرح فرمودند.

به نظر من شرایطی که احزاب در کشور ما دارند کارآمد نیستند و یا نقش مورد انتظار خودشان را نمی توانند ایفا کنند یا اعتماد مردم را در حد انتظار جلب نکرده اند که این به طور طبیعی دلایل بسیار زیادی دارد. از جمله دلایل تاریخی ، سیاسی ، اجتماعی و بخشی از دلایل مرتبط با بسترهای فرهنگی موجود در جامعه است که در طول تاریخ شکل گرفته، بخشی از آن هم مربوط به قانون احزاب است.

ما ادعا نمی کنیم که صرفاً با اصلاح قانون احزاب می شود همه این نارسایی ها را  پاسخ داد . به هر صورت ما نمی توانیم  یک قانون احزابی را که ضمن داشتن نقاط مثبت ، نقطه ضعف های هم دارد، بیش از این تحمل کنیم، حالا  به حمدالله در مجلس و در دولت هم این اهتمام وجود دارد. چه بهتر که برای اصلاح و به روز کردن قانون فعلی قدم مؤثری برداشته شود ، به گونه ای که هدف متصور در اصل 26 قانون اساسی که آزادی فعالیتهای حزبی را تجویز می کند،عملی کند.
قوانین باید به گونه ای باشد که بتواند هم تأمین کننده هدف قانون اساسی باشد هم مردم تکلیف خودشان را بدانند.

رادیو گفت وگو: آقای کواکبیان گفتند که مردم به احزاب رأی دهند مثل سایر کشورها. نظر شما به عنوان سخنگوی مدیرکل سیاسی وزارت کشور چیست؟

مشکینی: ما در دنیا نظام های انتخاباتی متنوعی داریم. هر کشوری به تناسب ایدئولوژی حاکم در جامعه و بر اساس قانون اساسی اش یک نظام انتخاباتی دارد.در حال حاضر نظام انتخاباتی ما این است که  نقاط مثبت و احتمالاً ممکن است آسیب هایی داشته باشد که در جای خودش قابل بحث و بررسی است.

من فرمایشات آقای کواکبیان را مطلقاً رد و تأیید نمی کنم. فعلاً ما این نظام انتخاباتی را داریم و این نظام انتخاباتی بر اساس قوانین مصوب کشور است و در حوزه انتخابات عمل می کنیم. در این حوزه نقش احزاب در کشور ما این اندازه است. حالا  برخی اعتقاد دارند که این مقدار کم است و باید بیشتر شود که درجای خودش قابل بررسی است.
من معتقدم می شود همین قانون احزاب را امسال  اصلاح و به روز کرد و به تعبیری یک قانون جامع و مانع داشت.

رادیو گفت وگو: آقای ترقی نظر شما در خصوص مطلبی که آقای کواکبیان مطرح فرمودند چیست؟آیا اعتقاد دارید که مردم باید به احزاب رأی دهند نه به شخص؟

ترقی: ارتقاء  پیدا کردن احزاب به جایگاه گروه مرجع جامعه، نیازمند یک سری شاخص ها و رعایت یک سری اصول و فعالیت ها است. اگر احزاب نتوانند خودشان را به گروه مرجع برسانند، نمی توانند انتظار داشته باشند که مردم به آنها اعتماد کنند و به آنها رأی دهند.

رسیدن به چنین مرحله ای دردرجه اول نیازمند این است که احزاب یک گرایش دینی شفاف و روشنی داشته باشند. چون جامعه ما جامعه اسلامی است، مردم سالاری ما مردم سالاری دینی است و این اقتضا می کند احزاب سیاسی صرف نباشند و فقط از مجرای سیاسی به مسائل نگاه نکنند . بلکه بتوانند آن نیازهای دینی و خواسته های دینی و مطالبات دینی جامعه را هم در کنار مطالبات سیاسی تأمین کنند.

اگر احزاب در این وادی بتوانند حرکت کنند، یقیناً مثل گروههای مرجعی که امروز مردم به آنها اعتماد می کنند، حرف آنها، موضع آنها، حمایت آنها و رویکرد آنها درتصمیم مردم تأثیر دارد و می توانند خودشان را به آن مرحله ارتقاء دهند.

این نیازمند به این است که اولاً احزاب مطالبات مردم و خواسته های عمومی مردم در مواضعشان را بر      خواسته های جناحی و حزبی خودشان ترجیح دهند. دوم اینکه مصالح نظام و انقلاب وآرمانها را بر منافع حزبی خودشان ترجیح دهند. سوم اینکه به معنویت مردم و به ایدئولوژی مردم و اعتقادات مردم نه تنها احترام بگذارند، بلکه مبنای مواضع خودشان قرار دهد.

اینها زمینه اعتمادسازی مردم نسبت به احزاب را می تواند فراهم کند و جایگاه احزاب را ارتقاء دهد به گروه مرجعی که مردم وقتی به حزبی می خواهند رأی دهند احساس می کنند که خواسته های آنها، مطالباتشان، دیدگاههایشان، اندیشه شان و حتی آخرتشان در رأی دادن به لیستی است که آن حزب در فلان انتخابات اعلام
می کند.

رادیو گفت وگو: اقای ترقی شما به عنوان عضو هیئت مؤتلفه اسلامی، نظر کارشناسی خودتان را به وزارت کشور اعلام کردید؟

ترقی: ما کم و بیش از طریق قائم مقام حزب، آقای بادامچیان که در کمیسیون ماده 10 هم هستند، سعی کردیم منعکس کنیم و درخواستمان از آقای مشکینی این است که در رابطه با تدوین پیشنویس حتماً نمایندگان احزاب را رسماً دعوت کنند و با حضور نمایندگان احزاب این پیشنویس تکمیل شود و ان شاالله برای پخته تر شدن به مجلس داده شود.

رادیو گفت وگو: آقای کواکبیان شما چطور؟ نظر کارشناسی خودتان را به وزارت کشور اعلام کردید؟

کواکبیان: در حقیقت ما در مورد اشکالات قانون فعلی نقطه نظراتی داریم ولی اینکه چه پیشنویسی قرار است ارائه شود همان طور که آقای ترقی فرمودند بهتر است پیشنویسی که مثلاً اداره کل سیاسی و آقای مشکینی تهیه کردند برای احزاب ارسال شود که نقطه نظراتشان را در رابطه با آن پیشنویس ارائه دهند و در یک جمع بندی به صورت مثلاً لایجه به مجلس بیاید.

بحثم این است که اولاً منظور ما از این که انتخابات حزبی شود ممکن است در حال حاضر شرایطی نباشد که یک حزب بیاید فقط لیست دهد، بلکه مجموعه ای از احزاب یک ائتلافی تشکیل دهند.  ما اگر الان فرض کنیم که 150 حزب داشته باشیم این 150 حزب می تواند مثلاً در 5 فهرست لیست دهند. هر 30،40 حزب با هم شوند و یک ائتلافی را شکل دهند.

بحث  این نیست که نباید ارزشهای دینی و معنویات را رعایت کرد؛این توصیه اخلاقی که آقای ترقی می فرمایند خوب است،الان حتی حزب مؤتلفه هم نمی تواند از لحاظ قانونی فهرستی را در لیست انتخاباتی داشته باشد.
من بحث قانونی داشتم. ما باید بالاخره مشکل اساسی را از لحاظ قانون حل کنیم و طبیعتاً این توصیه ای هم که ایشان می فرمایند حرف درستی است و مردم رعایت می کنند.

رادیو گفت وگو: آقای نظر شما چیست؟

مشکینی: ما در ارتباط با اصلاح قانون احزاب که از یک سال پیش شروع کردیم دوستان ما از دبیرخانه کمیسیون ماده 10 احزاب با دبیر کل 100 حزب  در دفاترشان صحبت کردند. قرار است با شخصیتهای مختلف و جریانات وتیم های مختلف سیاسی بروند مصاحبه کنند، نظرشان را حضوری بگیرند.

مااعتقاد داریم که هر چه از مشارکت بیشتر صاحب نظران، از جریانات مختلف با سلیقه های مختلف استفاده شود، محصولی که  به دست می آید محصول با کیفیت و مفیدی خواهد بود و تمام سازوکارهایی که برای این کار لازم است ما ان شاالله انجام خواهیم داد.

رادیو گفت وگو: آقای ترقی دیدگاه شما چیست؟

ترقی: من تشکر می کنم از آقای مشکینی که این پیشنهاد را دنبال می کنند که اظهار نظر مسئولان احزاب را دریافت کنند و از جمع بندی آن پیشنویس اصلاحیه تهیه شود. کار بسیارارزشمندی است ، امیدواریم با توجه به تعریفی که قطعاً از تحزب در نظام اسلامی در این قانون خواهد شد و جایگاه احزاب در ساختار قدرت، متناسب با فلسفه سیاسی اسلام، ما بتوانیم حرکت تحزب را در جامعه اسلامی مان به گونه ای هدایت کنیم که هم نقش مؤثری در تقویت بینش سیاسی مردم ،هم نقش موثری در افزایش مشارکت سیاسی مردم ، هم نظارت همگانی مردم را که همان امربه معروف و نهی از منکر است را  به نحو مطلوبی در جامعه دنبال کنند.