پولشویی ، ایران‌چک‌ها را از رده خارج می‌کند

به گزارش خبرنگار ما از حدود 2.5 سال پیش و در زمان ریاست طهماسب مظاهری، ایران‌چک‌های واحد بانک مرکزی جایگزین چک‌پول‌هایی شد که توسط هر بانک به طور مستقل منتشر می‌شد. پیشتر هر بانک با اخذ مجوز از بانک مرکزی با آرم خود اقدام به انتشار چک‌پول و ورود آن به چرخه پولی کشور می‌کرد، اما 3 سال پیش که تب نقدینگی و تورم بشدت افزایش یافت، ریاست وقت بانک مرکزی انتشار بی‌ضابطه چک‌پول‌ها توسط بانک‌ها را یکی از عوامل مهم رشد نقدینگی تشخیص داد چرا که بانک‌ها معادل انتشار این چک‌پول‌ها هیچ پولی در خزانه بانک مرکزی ذخیره نمی‌کردند و لذا انتشار این چک‌پول‌ها تبدیل به انتشار اسکناس بدون پشتوانه یا همان «خلق پول» معروف شده بود.

این خلق پول تا بدانجا پیش رفت که محمود احمدی‌نژاد نیز در یکی از سخنرانی‌های خود بانک‌های دولتی را مورد انتقاد قرار داد که با سوءاستفاده از تغییر و تحولات مدیریتی در بانک مرکزی، اقدام به خلق پول غیرقانونی کرده‌اند.

سرانجام نیز طهماسب مظاهری دستور داد چک‌پول‌های تمام بانک‌های دولتی در مهلت مقرر از رده خارج و به جای آن ایران‌چک‌های واحد بانک مرکزی در 2 رقم 50 و 100 هزار تومان وارد چرخه پولی کشور شود. با این که در همان ابتدا ایراداتی به ایران‌چک‌ها وارد شد و مثلا گفته شد در قانون تشکیل بانک مرکزی، این بانک وظیفه‌ای برای انتشار چک‌پول ندارد یا چون امضای وزیر امور اقتصادی و دارایی و رئیس کل بانک مرکزی بر آن نقش نبسته، پس انتشار آن غیرقانونی است، اما اولویت‌ها و ضرورت‌های بزرگ‌تری در نظام پولی کشور وجود داشت که این ایرادات را خیلی زود نقش بر آب کرد.

البته نحوه عملکرد ایران‌چک‌های بانک مرکزی با چک‌پول‌های رایج تفاوت‌هایی نیز داشت که باعث می‌شد بسیاری آن را شبه‌پول یا پول در سایه بخوانند، چرا که این چک‌پول‌ها نیاز به پشت‌نویسی نداشت و با یک مراجعه به بانک از چرخه خارج نمی‌شد و مانند اسکناس، ده‌ها، صدها و میلیون‌ها بار دست به دست می‌شد.

این گزارش می‌افزاید: بلافاصله پس از انتشار چک‌پول‌ها، بانک مرکزی اعلام کرد تمامی بانک‌ها تنها در صورتی می‌توانند از این چک‌پول‌ها استفاده کنند که معادل آن اسکناس به خزانه بانک مرکزی واریز کنند و درواقع مانند شهروندان عادی چک‌پول بخرند و سپس توزیع کنند.

این اقدام نیز به سرعت موثر افتاد و نخستین اهداف انتشار این چک‌پول‌ها یعنی کاهش سرعت گردش پول و تنزل تورم را محقق کرد. یعنی از نقدینگی موجود جامعه به نحو قابل توجهی کم کرد.

براساس آماری که 2 سال پیش خود بانک مرکزی منتشر کرد، قبل از ورود ایران‌چک‌های بانک مرکزی معادل 136 هزار میلیارد ریال چک‌پول در چرخه پولی کشور وجود داشت که تنها پس از گذشت یک سال از انتشار آنها، این رقم به 40 هزار میلیارد ریال کاهش یافت. به دنبال این نتیجه و در کنار سایر اقدامات بانک مرکزی برای حاکم کردن انضباط پولی و ساماندهی سیستم بانکی از طریق ابلاغ بسته‌های مختلف سیاستی، نرخ تورم نیز رو به کاهش گذاشت تا چک‌پول‌های بانک مرکزی نقش خود را به خوبی ایفا کرده باشند.

با این حال ماه عسل چک‌پول‌های بانک مرکزی نیز در حال به پایان رسیدن است، چرا که ویژگی‌های خاص این چک‌پول‌ها، مشکلاتی را در مبادلات ایجاد کرد. نخستین نشانه این مساله از ماجرای وجود چک‌پول‌های تقلبی در خودپردازها آشکار شد که محمود بهمنی ـ رئیس کل بانک مرکزی ـ نیز در واکنش به این مساله گفت: برخی بانک‌ها در هنگام جاگذاری چک‌پول‌ها در خودپردازها دقت کافی نمی‌کنند.

بهمنی شعب بانک‌ها را موظف کرد در صورت مراجعه مشتری، چک‌پول‌ تقلبی را با چک‌پول اصلی تعویض کنند، اما استنکاف بسیاری شعب بانک‌ها از این دستور، نارضایتی مردم و ارسال شکایات زیادی را به دنبال داشت. مساله دیگر قابل کنترل نبودن ایران‌چک‌ها در چرخه پولی کشور به خاطر عدم نیاز به پشت‌نویسی و ثبت مشخصات بود، بویژه آن که اسکناسی معادل آن نیز وجود نداشت و هر ایران‌چک 50 هزار تومانی 10 برابر درشت‌ترین اسکناس رایج در کشور ـ 5 هزار تومانی ـ ارزش دارد، لذ ا این «شبه پول در سایه» کم‌کم می‌رفت تا نظام پولی کشور را با مشکلاتی مواجه سازد.

با این حال چالش بزرگ ایران‌چک‌ها که باعث خروج آنها از چرخه پولی کشور تا 2 ماه آینده خواهد شد، اجرای سفت و سخت قانون پولشویی است.

دکتر قضاوی، معاون اقتصادی بانک مرکزی در این باره به خبرنگار ما می‌گوید: قانون پولشویی و آیین‌نامه آن ارائه هرگونه خدمات بانکی از جمله دریافت و پرداخت را منوط به شناسایی ارباب رجوع و ثبت اطلاعات آن کرده است، اما ایران‌چک‌ها نه اسکناس هستند و نه چک‌پول. لذا با وجود حضور گسترده‌ای که در چرخه پولی کشور دارند، ممکن است مورد استفاده پولشویان قرار بگیرند. از سوی دیگر موارد جعل آنها نیز متعدد شده و وظایفشان را نیز در آن زمان که به حضور آنها نیاز بود، انجام داده‌اند، لذا باید جای خود را به اسکناس و چک‌پول‌های دارای ثبت اطلاعات بدهند.

وی افزود: از اول هم قرار نبود ایران‌چک‌های بانک مرکزی به طور دائمی در چرخه پولی کشور حضور داشته باشند بلکه ایران‌چک‌ها مقدمه انتشار اسکناس‌های 50 هزار تومانی بود که مقدمات بیشتری لازم داشت. اکنون هم که ایران‌چک‌‌ها به مرور از رده خارج می‌شوند اسکناس‌های 10 هزار تومانی از خردادماه به جای اسکناس‌های 50 هزار تومانی منتشر می‌شود.وی خاطرنشان کرد: البته ایران‌چک‌های جدید با ارقامی مانند 100 هزار تومان یا بالاتر نیز در آینده منتشر می‌شود، با این تفاوت که آنها مانند چک‌پول‌های قبلی نیاز به پشت‌نویسی و ثبت اطلاعات دارد، اما بانک‌ها مثل ایران‌چک‌های فعلی ابتدا باید وجه چک‌پول‌ها را به خزانه واریز و سپس آنها را تحویل بگیرند تا پایه پولی رشد نکند.

وی افزود: بانک مرکزی به دنبال آن است که هیچ عنصر یا عملیاتی در نظام بانکی و پولی کشور بدون هویت یا ثبت هویت فعالیت نکند و این امر لازمه اولیه پولشویی است؛ بدیهی است ایران‌چک‌های موجود نیز نمی‌تواند از این قاعده مستثنا باشد.