هوای خانه در معرض تهدید مزاحمان نامرئی

ترکیبات آلی فرار یا اصطلاحا سبک و تبخیرشدنی موادی هستند که در هوا یافت می‌شوند و شما نمی‌توانید آنها را ببینید؛ اما موضوع مهم این است که این مهمان‌های ناخوانده که براحتی می‌توانند در هرجایی حضور داشته و حتی به البسه، وسایل و اثاثیه خانه بچسبند، تقریبا تمامی پیرامون ما را گرفته‌اند. نکته دیگر در مورد این ترکیبات این است که تحت عنوان اجزا یا ذرات واقع روی اشیایی که با خود به خانه می‌آوریم فهرست نمی‌شوند، ولی واقعیت حاکی از وجود آنها در این مکان است. این مواد را ترکیبات آلی فرار(VOC) می‌گویند و در واقع طیف وسیعی از مولکول‌های کربن‌محور مورد استفاده در طیف گسترده‌ای از محصولات و فرآورده‌هایی هستند که راهشان را به سوی خانه ما باز می‌کنند و عنوان ترکیبات آلی یا ارگانیک نیز به واسطه وجود شمار فراوان مولکول‌هایی با اساس کربنی در ساختار این مواد است.

کد خبر: ۳۲۰۴۶۶

ترکیبات آلی فرار تحت شرایط طبیعی به حالت بخار درمی‌آیند و به طرز مؤثری میزبان خود را ترک گفته و به هوا وارد می‌شوند تا به مأموریت اصلی خود برسند. این اجزا و عناصر فراری به محض ورود به هوا به سایر ترکیبات موجود در هوا ملحق شده و در فرآیند تشکیل ازن شرکت می‌کنند و ازن ترکیبی است که حضور آن به هیچ وجه برای تنفس انسان مطلوب نیست.

اما به رغم وجود این ترکیبات در هر جایی از پیرامون ما و محیط زیست، معمول‌ترین ترکیب آلی فرار همان متان معروف است که منشا آن می‌تواند به هر جایی از باتلاق‌ها و تالاب‌ها گرفته تا گاز معده گاو و سایر جانوران نشخوارکننده و همچنین کشت و زرع برنج برسد. اما نکته بسیار مهم و حیاتی در مورد این ترکیبات آلی ناپدیدشونده، نقش آسیب‌زننده و نامطلوبی است که آنها می‌توانند در محیط داخلی خانه و بیشترین محل حضور ما داشته باشند. «VOC»ها می‌توانند به‌واسطه میزبان‌هایی همچون مواد رنگی و نقاشی، فرش و موکت، اسباب و اثاثیه و البته بیشتر و گسترده‌تر از همه از طریق مواد پاک‌کننده و شوینده وارد منزل شوند.

اما این ترکیبات آلی بخارشدنی و فرار چه مشکلاتی را می‌توانند به بار بیاورند؟ در واقع بیشتر از آنچه چشم ما به مبلمان و اثاثیه منزل و یا پوشش دیوارها می‌خورد این ترکیبات در بین ما وجود و حضور دارند. محیط داخلی خانه و یا به عبارتی فضای سرپوشیده محل زندگی ما جایی است که ترکیبات آلی فرار بیشتر از همه برای ما خطرآفرین به شمار می‌روند. آنها در نازل کردن کیفیت هوای داخلی خانه سهم و مشارکت دارند و این کیفیت نازل هوای تنفسی در حالی است که حتی براساس برآورد سازمان حفاظت از محیط زیست کشور آمریکا، در اغلب اوقات 2 تا 5 برابر از کیفیت هوای خارج و بیرونی نیز بدتر است؛ و فاجعه‌بارتر این که غلظت‌های ترکیبات VOC در محیط داخلی می‌تواند تا 1000 بار بیشتر از محیط بیرونی برسد!

معمول‌ترین فرم ترکیبات آلی فرار شامل فرم آلدئیدهاست که به طرز گسترده‌ای در بسیاری از چسب‌ها، ترکیبات چسب‌دار و چسبنده‌ها استفاده می‌شود و به عنوان نمونه می‌توان آنها را در روکش چوب، تخته‌های چندلایی و نئوپان‌ها و همچنین پلی‌یورتن‌ها یافت که در بسیاری از اسفنج‌های پفی(فوم‌ها)، رنگ‌ها، روغن‌های جلا و ورنی‌ها و همچنین مصالح عایق‌بندی ساختمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آلاینده‌ها و بهداشت هوا

همان‌طور که ممکن است اغلب شما درباره آلایندگی هوای محیط داخلی ساختمان‌ها مطالبی شنیده باشید، چنانچه ترکیبات آلی فرار در محصول یا فرآورده‌ای وجود داشته باشند می‌توانند به درون هوای محیط وارد شوند و خطری را برای سلامت انسان ایجاد کنند. برخی از این ترکیبات در غلظت‌های بالا سبب اثرات جانبی مزمن و حاد می‌شوند و حتی برخی از آنها به عنوان عوامل سرطان‌زا شناخته شده‌اند. اما نکته مهم این است که حتی مقادیر کم تا متوسط ترکیبات آلی فرار می‌توانند واکنش‌های حادی را به همراه داشته باشند. از این رو بهترین توصیه بهداشتی اجتناب تا حد امکان از آنهاست. جالب اینجاست که از لحاظ بین‌المللی مقرارت مربوط به ترکیبات VOC از کشوری تا کشوری دیگر متفاوت است و کارشناسان به کسب اطلاعات بیشتر درخصوص تعریف این مواد و مقرارت مربوط به حوزه اجرایی مصرف‌کنندگان سفارش می‌کنند. در این میان نکته جالب توجه درخصوص این قبیل ترکیبات این است که هر چند بنا به تعریف همگی از اجزای سازنده یکسانی تشکیل شده‌اند، اما تعریف عبارت ترکیبات آلی فرار به لحاظ منطقه‌ای فرق می‌کند. مثلا سازمان‌های حفاظت از محیط زیست این مواد را به عنوان هرگونه ترکیب کربن‌دار شامل منواکسید کربن، دی‌اکسید کربن، اسید کربنیک، کاربیدهای فلزی یا کربنات‌ها تعریف می‌کنند که در فعل و انفعالات فتوشیمیایی جوی شرکت دارند؛ البته این تعریف فهرستی از چندین مورد استثنا مربوط به ترکیباتی که به عنوان واجد خاصیت واکنش‌پذیری ناچیز فتوشیمیایی مشخص شده‌اند را نیز در بر می‌گیرد.

لزوم رعایت استانداردهای کیفیت هوا

تحت قوانین و مقرارت اتحادیه اروپا، تعریف یک ترکیب آلی فرار بیشتر از آن که حول محور واکنش‌پذیری این ترکیبات دور بزند، مبتنی بر تبخیر آن به درون جو است. مثلا صنعت اندودکاری و پوشش‌های مختلف در کشور انگلستان برای کلیه مصالح روکشی و پوششی خود از یک طرح کلی ثبت مشخصات و طبقه‌بندی خاص پیروی کرده است تا از این راه به مشتریان درباره سطوح حلال‌های آلی و سایر مواد فرار موجود در فرآورده مزبور آگاهی و اطلاعات لازم داده شود. این برچسب طبقه‌بندی محصولات به 5 سطح یا دسته تقسیم می‌شوند که مشتمل بر اندازه‌های حداقل، کم، متوسط، زیاد و بسیار زیاد است. اما در آمریکا قوانین و مقرارت به‌کار رفته برای برچسب‌گذاری این محصولات قدری متفاوت است. به عنوان مثال، یک رنگ فاقد ترکیبات آلی فرار باید دارای کمتر از 5 گرم از این مواد در واحد لیتر باشد؛ رنگ‌های شیرابه‌ای (لاتکسی) حاوی کمتر از 250 گرم و رنگ‌های آلکائیدی با کمتر از 380 گرم از این مواد در لیتر ممکن است به عنوان «حاوی ترکیبات آلی فرار کم» برچسب‌گذاری و عرضه شوند. این طبقه‌بندی در حالی است که هرچند افزودن مواد رنگدانه‌ای به طور نمونه موجب اضافه شدن مقادیر به کار رفته ترکیبات آلی فرار می‌شود و از طرفی آزمایش‌های مربوطه نوعا قبل از افزوده شدن ماده رنگی تکمیل می‌شود، اما سطوح ترکیبات آلی فرار می‌تواند به طرز گسترده‌ای با پارامترهای تعیین شده تفاوت کند.

اما با این اوصاف چگونه باید از این مواد مخاطره‌آمیز اجتناب کرد. در این رابطه یک خط مشی یا رویکرد ساده «درهای باز» می‌تواند به پیشگیری از مخاطرات کاربرد این گونه ترکیبات در فضای داخلی ساختمان شما کمک زیادی کند. به عنوان مثال، چسب‌ها، چسبنده‌ها و روغن‌های جلادهنده آب‌بنیان و همچنین فوم‌های زیست‌بنیان مثل عایق‌های سبوسی می‌تواند به حداقل نگه داشتن سطوح ترکیبات آلی فرار در مبلمان و اثاثیه منزل و تزئینات آن کمک زیادی کند. در همین رابطه، چون این قبیل ترکیبات به میزان زیادی در مواد شوینده و پاک‌کننده سنتی رایج در کمین سلامت ما نشسته‌اند، با خریداری پاک‌کننده‌های سبز می‌توان به تضمین این که با دست خودمان مواد و ترکیبات سمی را به هنگام استفاده به هوای خانه اضافه نکرده‌ایم کمک شایانی کنیم. علاوه بر شیوه‌های پیشگیرانه و دوستدار محیط زیست می‌توان به مواردی همچون به‌کارگیری مصالح نقاشی جایگزین و سبز، کنترل و نظارت بر سطوح ترکیبات آلی فرار در خانه و پایین آوردن میزان نفوذ و دخول بخارات سمی و فرار نیز اشاره کرد. نشانگان یا سندرم ناخوشی ساختمان از جمله موارد مخاطره‌آمیزی است که به دنبال زندگی در محیط داخلی خانه‌هایی که بخارات سمی ترکیبات آلی فرار مهمان‌های ناخوانده و همیشگی آن است ایجاد می‌شود. به اعتقاد کارشناسان بهداشت محیط با رعایت و کنترل مصرف این قبیل مواد می‌توان از هر زمان شروع تنفس آسان‌تر و سالم‌تر را در خانه کلید زد.