از اعتیاد سنتی تا مدرن

امروز اما شنیدن هرکدام از این کلمات وحشت و اضطراب می‌زاید. جامعه در حال گذار از معضل اعتیاد سنتی به اعتیاد صنعتی است و مسوولان نیروی انتظامی نیز از چندی پیش نسبت به رواج استفاده از مواد مخدر صنعتی هشدار می‌دهند. اوایل مهرماه امسال، مسعود زاهدیان مدیر کل امور اجرایی ستاد مبارزه با مواد مخدر گفت که زنگ خطر به صدا درآمده و استفاده از مواد مخدر صنعتی روز به روز در حال افزایش است. او علت‌گرایش جوانان به این‌گونه مواد را سهولت استفاده از آن و تبلیغات سوء در شبکه‌های قاچاق خواند و تاکید کرد: استقبال از این مواد مهلک درحالی است که ضایعات آن غیرقابل جبران است. زاهدیان ایجاد نهضت فرهنگی مبارزه با مواد مخدر و مردمی کردن این امر برای ریشه‌کنی دیو اعتیاد را مورد تاکید قرار داد.

همزمان ایرنا گزارش داد که آمارهای ارائه شده از سوی مقامات مسوول در رابطه با مبارزه با موادمخدر حاکی از افزایش 500 درصدی کشف مواد مخدر صنعتی در نیمه نخست سال 88 در کشور است.

درحالی که مواد مخدر صنعتی جدید، ممکن است در زیرزمین‌های پنهان شهر در حال تولید باشند، در گوشه‌ای دیگر، در دفتر جمعیت احیای انسانی کنگره 60 که یکی از بزرگ‌ترین مراکز درمان اعتیاد است، روز به روز مقالات بیشتری درباره این مواد نوشته می‌شود. مسافران (که به اصطلاح به افرادی گفته می‌شود که پروسه درمان اعتیاد خود را طی می‌کنند) و مشاوران این مرکز، سعی دارند موضوع مواد مخدر صنعتی را به شکل قابل فهمی باز کنند. بررسی‌های اعضای این کنگره حکایت از گرایش بیشتر افراد به استفاده از مواد مخدر صنعتی دارد: در طول
6‌سال فعالیت کنگره 60 ، بیشترین درصد مصرف مواد مخدر را مصرف‌کنندگان تریاک تشکیل می‌دهند 43درصد دسته دوم هروئین 18 درصد و به ترتیب خانواده حشیش 13درصد، الکل 13درصد، قرص‌های روان‌گردان 10درصد و در رده‌های آخر اکستازی و کوکایین قرار دارد. این آمار مربوط به 2 سال پیش است که در یک تحقیق علمی برروی گروه 300 نفری از مراجعه‌کنندگان به کنگره 60 با استفاده از روش اف. جی. اس به‌دست آمد. در حال حاضر آمار مراجعه کنندگان به کنگره 60 نشان می‌دهد الگوی مصرف مواد مخدر در حال دگرگونی و چرخشی عجیب به سمت مواد مخدر جدید شامل کراک و شیشه است که در این میان کراک جایگاه اول را به خود اختصاص داده است.

محمد صداقت، یکی از مشاوران کنگره 60 در گفتگو با تپش، از علل گرایش به این مواد می‌گوید: کسی که می‌خواهد مصرف مواد مخدر را شروع کند به سراغ بهترین راه می‌رود و برای او راحت‌ترین راه، بهترین راه است. مصرف کراک، شیشه و سایر مواد مخدر صنعتی بسیار راحت‌تر از مواد مخدر سنتی مثلا شیره است. مثلا یک مصرف‌کننده برای مصرف شیره احتیاج به وسایلی چون منقل و ذغال و وافور دارد، باید مکان استفاده از آن را داشته باشد و زمان بسیاری هم می‌برد. اما شیشه و کراک را می‌توان بی‌دردسر و سریع در مدت کوتاهی و در هر مکانی استفاده کرد.

علیرضا میلانی، جرم‌شناس با تاکید بر این‌که معتادان به مواد مخدر به عنوان بیمار شناخته می‌شوند و نه مجرم، به این سوال خبرنگار ما پاسخ می‌دهد: نامی که برای مواد مخدر صنعتی انتخاب شده دارو است. کسی که این‌گونه مواد را مصرف می‌کند به جای این‌که بگوید هروئین می‌کشم، می‌گوید قرص می‌خورم. این باعث شده قبح مواد مخدر صنعتی کمتر از موادمخدر سنتی باشد. کسی که قرص اکستازی، شیشه و کراک استفاده می‌کند خود را معتاد نمی‌داند و این بیشتر به تبلیغاتی برمی‌گردد که انجام می‌شود. کسانی که دیگران را به مصرف این مواد تشویق می‌کنند عمدتا می‌گویند اینها شبیه داروی اعصاب هستند که آرامش می‌دهند و اعتیاد هم نمی‌آورند. او دلایل دیگر استفاده از این مواد را این‌گونه شرح می‌دهد: ارزان بودن و زیاد بودن این مواد باعث گسترش استفاده از آنها شده. تهیه یک‌کیلو شیشه از تهیه یک کیلو هروئین بسیار آسان‌تر است. قیمتش هم به مراتب ارزان‌تر است. شاید این قیاس مع‌الفارق باشد اما مثل کمیابی و گرانی پارچه ابریشم اصل می‌ماند و زیاد بودن و ارزان بودن ابریشم مصنوعی. از طرفی نحوه استعمال این مواد ساده‌تر و شناسایی آن سخت‌تر است.

در حال حاضر تعداد زیادی از مراجعه‌کنندگان به کنگره 60 جهت درمان اعتیاد را مصرف‌کنندگان کراک تشکیل می‌دهند و کنگره 60 هشدار خود را از شیوع این ماده مخدر خطرناک که تخریب آن به هیچ وجه قابل مقایسه با تریاک نیست، اعلام کرده است. در یکی از مقالات وب سایت این کنگره آمده است: مصرف‌کنندگان کراک در ابتدا با مقادیر بسیار کم شروع می‌کنند و پس از مدتی تلورانس یا نقطه تحمل آنها بالا رفته و دوز مصرفی‌شان به شدت بالا می‌رود. تخریبی که تریاک در طول ده‌ها سال برای مصرف‌کننده به‌وجود می‌آورد را کراک در طول چند ماه به‌وجود می‌آورد و حتی بیشتر.

به نوشته این وب سایت عوارض مصرف کراک علاوه بر نشئگی شامل سرخوشی، احساس آرامش و ریلکس بودن، چرت زدن شدید و عرق کردن است. عوارض خماری آن نیز علاوه بر عوارض خماری تریاک و هروئین، عصبانی بودن و پرخاشگری شدید، تهوع و استفراغ است و شخص مصرف‌کننده در این حالت قابل کنترل نیست و رفتارهای بسیار پرخطری از او سر می‌زند که قابل پیش‌بینی نیست. از نزدیک‌ترین افراد خانواده گرفته تا فروشنده مواد مخدر و یا مأموران پلیس و یا به هرکس دیگری حمله‌ور می‌شود.

اما تاثیر مواد مخدر صنعتی که داروهای روانگردان را نیز شامل می‌شوند بر روان چیست و آیا اثرات آنها با مواد مخدر معمولی فرق دارد؟ ناصر قاسم زاد در این باره می‌گوید: اثراتی که این مواد بر جسم و روان می‌گذارند با فاصله زمانی کوتاه و شدت بالا صورت می‌گیرد. مثلا بعد از مدت کوتاهی که فرد شیشه مصرف می‌کند، اطرافیان شاهد انرژی فراوان، شادابی زیاد و توهم زایی بسیار در او هستند. هر چه از دوره مصرف می‌گذرد تاثیرات چشمگیرتر می‌شوند و حالت شادابی به حالت‌های عصبی تبدیل می‌شود.

او با بیان این‌که وابستگی به مواد مخدر هم جسمی و هم روحی است، فرآیند اعتیاد را این‌گونه توضیح می‌دهد: در بدن هر فرد معمولی هورمون‌های شادی ترشح می‌شود. با مصرف مواد مخدر کار این غدد مختل می‌شود و بعد از مدتی دیگر کار نمی‌کنند و به همین دلیل باید به بدن مواد مخدر برسد وگرنه فرد دچار حالت خماری می‌شود. بنابراین درمان اعتیاد شامل دو مرحله است: ترمیم سیستم جسمانی و درمان نیاز روحی.

این روانشناس درباره این‌که آیا ترک مواد مخدر صنعتی سخت تر است می‌گوید: مرحله اول ترک اعتیاد انگیزه فرد است و مرحله دوم خدمات صحیح درمانی. اما نباید فراموش کرد که داروهای روانگردان به مراتب خطرناک‌تر از مواد مخدر معمولی هستند. زمانی هروئین بدترین ماده مخدر شناخته می‌شد، مواد مخدر صنعتی بیشتر مشتقات هروئین هستند. افرادی که این مواد را تولید می‌کنند به فکر سلامت مصرف کننده نیستند و موادی به آنها اضافه می‌کنند که خطرات آن را بیشتر می‌کند. قطع مصرف این مواد یا به اصطلاح عامه ترک آن سخت‌تر نیست اما اثرات جسمی شدیدتر و خطرات درازمدت بیشتری دارد و آسیب‌های روانی و جسمی بیشتری را به دنبال دارد.

قاسم زاد با بیان این‌که اعتیاد در تمام اقشار جامعه دیده می‌شود تصریح می‌کند: اعتیاد در طبقات اجتماعی مختلف و در بین افراد با سواد و بی سواد دیده می‌شود. اما نوجوانان بالای 15‌سال بیشتر در معرض خطر هستند. خانواده‌های نابسامان که روابط عاطفی در آنها ضعیف است بستر را برای گرایش نوجوان به اعتیاد فراهم می‌کنند. نوجوانی که به لحاظ روانی در خانواده تامین نشود، به سراغ گروه‌های همسالان می‌رود و روابط عاطفی را آنجا می‌جوید و ممکن است برای جلب رضایت دوستانش به خواسته‌های آنها تن دهد و به دام اعتیاد بیفتد.

محمد صداقت، یکی از مشاوران کنگره 60 در بیان یکی از علل رواج مواد مخدر صنعتی از کم‌کاری رسانه‌های گروهی می‌گوید: صدا و سیما زمانی به فکر آگاه سازی مردم از مواد مخدر صنعتی کرد که دیگر کار از کار گذشته بود و جوانان زیادی به این مواد آلوده شده بودند. رسانه‌های گروهی و در صدر آن صدا و سیما می‌تواند نقش موثری در آگاه کردن مردم داشته باشد. مطمئنا زمانی که مردم نسبت به اثرات منفی این مواد آگاه شوند کمتر به سراغ آنها می‌روند. بسیاری از مصرف‌کنندگان نمی‌دانند این مواد با آنها چه می‌کند. وظیفه ماست که اثرات مخرب آن را به مردم نشان دهیم و آنها را آگاه کنیم.

میلانی، جرم‌شناس بهترین راه حل برای جلوگیری از رشد بیشتر مواد مخدر صنعتی را آموزش در خانواده‌ها می‌داند: آنچه برای مبارزه با مواد مخدر لازم است، اول آموزش و بعد اقدامات پلیسی است. در خانواده‌های منسجم با بستر آرام و روابط عاطفی قوی اعتیاد کمتر رشد می‌کند. این آموزش می‌تواند از طریق آموزش و پرورش یا صدا و سیما و یا نهادهای دیگر باشد.

قاسم‌زاد، روانشناس به برخورد درست در زمانی اشاره می‌کند که جوانی تازه به استفاده از این مواد روی آورده است: برخورد والدین باید عادی و طبیعی باشد. بدون این‌که دچار استرس زیاد شوند باید از مشاور و روانپزشک کمک بگیرند. علت اصلی را جستجو کنند و کمبودهای عاطفی فرزندشان را جبران کنند. از انگ زدن به آنها بپرهیزند و آنها را طرد نکنند. باید آنها را برای حضور در جمع‌های معتادان درمان شده تشویق کنند و از تشکل‌هایی که به صورت گروهی اعتیاد را درمان می‌کنند کمک بگیرند.

در زمینه‌های تحصیل و کار هم به فرزندانشان کمک کنند. خانواده پناه فرد معتاد است و از این نهاد است که فرد می‌تواند دوباره به جامعه بازگردد.