یک کلیک تا ارتکاب جرم

این تغییرات، در کشور ما نیز به وضوح حس می‌شود. جرایم اینترنتی فصل جدیدی در کتاب‌های قانون و اداره‌های آگاهی برای خود باز کرده‌اند. به گفته سرهنگ مهرداد امیدی، رئیس اداره مبارزه با جرایم رایانه‌ای و خاص پلیس آگاهی تهران با افزایش میزان استفاده از اینترنت و سهولت دسترسی به رایانه، سوءاستفاده از آن و جرایم اینترنتی نیز افزایش پیدا کرده است. طبق اظهارات او، 26 درصد جرایم اینترنتی به هتک حیثیت اختصاص دارد، جرمی که در آن نه تنها مجرمین بلکه شاکیان هم مقصر هستند و این به آن دلیل است که کاربران اینترنت با فرستادن عکس‌های خود و پاسخ دادن ایمیل‌های ناشناس، خود را در معرض خطر و وقوع این جرم قرار می‌دهند. از طرفی جرایم دیگر چون سرقت از حساب‌های الکترونیکی، هک کردن و دزدی‌های مدرن دیگر نیز به نگرانی مسوولان افزوده. شرکت‌های هرمی، نماد دیگری از تغییر شکل جرایم در کشورند که فعالیت خود را طی سال‌های 84 تا 86 به اوج رسانده بودند و کمتر جوانی بود که دست کم یک بار در عمرش پرزنت (دعوت به عضویت در شرکت هرمی) نشده باشد. نگرانی مسوولان از گرایش غیر قابل انکار جوانان به فعالیت در شرکت‌های هرمی، بیشتر ناشی از آن بود که به دلیل زیرزمینی بودن فعالیت در این شرکت‌ها، جرایمی به طور موازی شکل می‌گرفتند که گاه فاجعه بار بودند؛ ضرب و جرح، آدم ربایی، تجاوز و قتل.

مسوولان قضایی و انتظامی تصمیم گرفتند با توجه به تغییر شکل جرایم، قانون را اصلاح کنند و با پیدایش جرایم جدید بر آن شدند تا قوانین جدید وضع کنند. مثلا مسائل و زیان‌های اقتصادی و فرهنگی شرکت‌های هرمی باعث شد تا در سال 1385 تبصره‌ای الحاقی به قانون اخلالگران در نظام اقتصادی اضافه شود. تشکیل دادسرای ویژه جرایم رایانه‌ای و الکترونیکی در سال گذشته، چاره دیگری بود که مسوولان برای مبارزه با این آسیب جدید اندیشیدند. همچنین، چند ماه پیش، زمانی که سرهنگ مصطفی رجبی، جانشین پلیس آگاهی ناجا از افزایش 60 درصدی جرایم اینترنتی در مقایسه با سال گذشته خبر داد، رئیس جمهور، قانون جرایم رایانه‌ای را که در مجلس شورای اسلامی تصویب شده و به تایید شورای نگهبان رسیده بود برای اجرا ابلاغ کرد.

اما این موج آرام و خزنده از کجا سرچشمه می‌گیرد و به کجا می‌رود؟ یکی از اصلی‌ترین دلایلی که آسیب‌شناسان برای تغییر رویه در جرایم ذکر می‌کنند، افزایش ناگهانی جمعیت است. امان‌الله قرایی مقدم، جامعه‌شناس، در پاسخ به سوال مطرح شده، ابتدا نظرات متخصصان مشهور دنیا را در این باره توضیح می‌دهد: طبق تئوری دورکیم،
جامعه‌شناس، تغییرات کمی منجر به تغییرات کیفی می‌شود.

زمانی که جمعیت افزایش پیدا می‌کند، همه چیز را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ابن خلدون، فیلسوف اسلامی معتقد است افزایش جمعیت موجب افزایش آلودگی هوا می‌شود. ریکاردو، اقتصاددان بزرگ می‌گوید که افزایش جمعیت، قانون بازده نزولی را در اقتصاد به دنبال دارد و باعث تضعیف وضعیت اقتصادی می‌شود. شاتوبریان، نویسنده فرانسوی می‌گوید اضمحلال دولت‌ها در اشتبا‌هات آنها نیست، بلکه ریشه در افزایش بی‌رویه جمعیت دارد. ووگت، داستان بشر امروز را در شرایط رشد سریع جمعیت، به شخصی تشبیه می‌کند که کفش‌های دو شماره کوچک‌تر از خود به پا کرده است.

این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: اکثریت قریب به اتفاق تحلیلگران و متخصصان دنیا، از جامعه‌شناسان گرفته تا اقتصاددانان و سیاستمداران، درباره اثرات منفی افزایش جمعیت متفق القولند. در دهه 1960 با شدت گرفتن رشد جمعیت، اثرات منفی این پدیده به اوج رسید و حتی دبیر کل وقت سازمان ملل در این باره هشدار داد که شاید کشورهای مختلف جهان، تنها 10 سال فرصت داشته باشند که با افزایش بی‌رویه جمعیت مبارزه کنند‌‌‌ وگرنه در صورت عدم توقف رشد جمعیت، کشورها با مسائلی روبه‌رو می‌شوند که هرگز قادر به رفع آن نخواهند بود.

قرایی‌مقدم با این مقدمه مفصل، ارتباط افزایش جمعیت و جرم را تشریح می‌کند: افزایش بی‌رویه جمعیت، وقتی که با صنعتی شدن همزمان شد، فاجعه‌ای دوچندان آفرید. بیکاری افزایش پیدا کرد، فقر به‌وجود آمد، اعتیاد پیدا شد و بزهکاری و فحشا بیشتر شد. شاید بتوان افزایش جمعیت را مهم‌ترین عامل بسترساز برای وقوع جرم دانست.

او ادامه می‌دهد: امروز می‌بینیم که جرایم در نقاطی که تراکم جمعیت وجود دارد بیشتر رخ می‌دهد؛ نظیر شهرهای بزرگ و مهاجرپذیر. توجه کنید که بعد از انقلاب صنعتی، ماشین‌ها جای کارگران را گرفتند و بسیاری از روستاییان بیکار شدند. جمعیت آنان نیز چندین برابر شد. در نتیجه به سمت شهرها روی آوردند. بیکاری‌ ام‌الفساد است و ریشه بسیاری از بزهکاری‌ها و جرایم است. مهاجرت نیز یکی دیگر از فاکتورهای زمینه‌ساز جرم است.او با تاکید بر این‌که تغییر کمی، تغییر کیفی را به همراه دارد می‌گوید: وقتی جمعیت افزایش پیدا می‌کند، نوع جرایم نیز عوض می‌شود. بخصوص که تکنولوژی و علم نیز پیشرفت می‌کند. 50 سال پیش جمعیت به این میزان نبود. کامپیوتر و اینترنت و بانکداری الکترونیکی هم نبود. جمعیت کم بود و جرایم ساده بود. اما حالا با تغییر میزان جمعیت، وضعیت فرهنگی و اجتماعی مردم نیز تغییر کرده است. در نتیجه این تغییرات جرایم جدید به وجود می‌آیند و جرایم گذشته نیز تغییر شکل پیدا می‌کنند.این جامعه‌شناس تصریح می‌کند: در گذشته ماشین‌آلات صنعتی نبودند. اما حالا یک کمباین کار ده‌ها کارگر را در آن‌واحد انجام می‌دهد. پیشرفت تکنولوژی از طرفی بیکاری را که یکی از عوامل اصلی گرایش به سمت جرم است افزایش داده و هم کیفیت و نوع جرایم را تغییر داده است.

او از کم شدن گرایش به مسائل دینی و اخلاقیات به عنوان نتیجه دیگر رشد بی‌رویه جمعیت و جامعه مدرن یاد می‌کند: وقتی اخلاقیات از بین می‌روند، راه برای دست زدن به جرایم باز می‌شود. به نظر من رشد بی‌رویه جمعیت ام‌الفساد است. این مساله با اثرات گسترده‌ای که دارد، در واقع برای افزایش گرایش به جرم و در این مورد خاص برای گرایش به جرایم اینترنتی بسترسازی می‌کند. یکی از آثار گسترده‌ای که افزایش جمعیت و شهرنشینی به دنبال دارد و تکنولوژی نیز بر آن می‌افزاید، شاید تغییر ذائقه نسل جدید باشد. اگر گرایش به اینترنت اینقدر زیاد نبود، شاید گرایش به جرایم اینترنتی نیز کمتر بود. اما دلیل گرایش نسل جدید به اینترنت و بازی‌های رایانه‌ای چیست؟ این پرسش را با مریم رامشت، روانشناس مطرح کرده‌ایم.

به گفته او بازی‌های رایانه‌ای به دلیل دارا بودن تصاویر دو بعدی تا 50 درصد با تصاویر واقعی انطباق دارند و این باعث جذابیت این نوع بازی‌ها می‌شود. تصاویر پرتحرک و صداهای مهیج، دنیای هیجان را به انسان‌هایی که تشنه هیجان هستند بویژه نوجوانان عرضه می‌کند تا جایی که نوجوانان به عالم تخیل می‌روند و خود را قهرمان و محور اصلی بازی‌های کامپیوتری قرار می‌دهند. اینترنت هم دنیای جدید و جذابی است که در عالم واقعی در دسترس نیست. از این رو نوجوانان را جذب خود می‌کند.

این روانشناس آسیب‌هایی که اینترنت و کامپیوتر به دنبال دارند اینگونه فهرست می‌کند. ‌

تقویت حس پرخاشگری: این حس بیشتر در بازی‌های کامپیوتری ایجاد می‌شود.

انزواطلبی: کسانی که بیش از حد خود را درگیر رایانه می‌کنند، تبدیل به افراد درون گرا در جامعه می‌شوند. این افراد در برقراری ارتباطات اجتماعی ناتوان هستند. این مساله نوجوانان را از گروه همسالان خود جدا می‌کند.

تنبل شدن ذهن: مدام پای کامپیوتر نشستن حس خلاقیت و اعتماد به نفس را متزلزل می‌کنند. نوجوانانی که معتاد به این بازی‌ها هستند ابتکار عمل ندارند.

تاثیر منفی بر روابط خانوادگی: در جامعه‌ای که به سمت ماشینی شدن می‌رود روابط عاطفی کم می‌شود. همانطور که تلویزیون گاهی به رقیب عاطفی افراد خانواده تبدیل می‌شود، رایانه نیز فرزندان را از خانواده جدا می‌کند. گاهی هم فرزندان در اثر مشکلات خانوادگی به رایانه پناه می‌برند و

افت تحصیلی: به دلیل جذابیت مسحورکننده اینترنت نوجوانان وقت زیادی را صرف آن می‌کنند. حتی گاهی از وقت تحصیل و درس خواندن برای بازی کردن با کامپیوتر مایه می‌گذارند. وقتی انرژی آنها بیشتر صرف بازی‌های رایانه‌ای می‌شود، انرژی کمتری برای درس خواندن دارند. انرژی کم باعث از دست رفتن انگیزه و سپس افت تحصیلی می‌شود.

به گفته رامشت تک تک نتایج ذکر شده در ایجاد بستر جرم ساز تاثیر گذارند و هر کدام به نوعی جوان را به سمت جرم سوق می‌دهند.

اما نظرات درباره چگونگی مبارزه با این آسیب مختلف است. سرهنگ مهرداد امیری، رئیس اداره مبارزه با جرایم رایانه‌ای و خاص پلیس آگاهی تهران در این باره می‌گوید: خانواده‌ها باید روی فرزندان خود نظارت داشته باشند تا وارد سایت‌های غیر اخلاقی و دوست یابی که پرخطرترین سایت‌های اینترنتی هستند، نشوند. آنها باید به کودکان خود آموزش بدهند و آنها را متوجه خطرات بکنند.

قرایی مقدم، ‌‌اما یک کار ریشه‌ای را توصیه می‌کند و می‌گوید: «‌چاره کار در تنظیم خانواده و مبارزه با افزایش جمعیت است» اگر افزایش جمعیت کنترل نشود، رشد جرایم از قبیل مدرن و غیرمدرن نیز کنترل نخواهد شد. مسوولان باید تلاش کنند که جلوی افزایش بی‌رویه جمعیت را بگیرند و همزمان درباره جرایم جدید نیز تحقیق و آسیب‌شناسی جدی انجام دهند.

بسیاری از کارشناسان عقیده دارند مدرن شدن جامعه، مدرن شدن جرایم را به دنبال دارد. وضع قوانین و به روز کردن آنها از سوی مقامات قضایی نیز، شاید موید همین نظریه باشد.

سارا لقایی