قدیمی‌ترین معبد خراسان

طرح این بنا ترکیبی از یک ایوان با پلان چهارگوش، تالار و یک اتاق چهارگوش در قسمت شرقی است که ایوان آن به وسیله دهلیز به اتاق قسمت شرق ایوان مرتبط است، پوشش سقف اتاق به صورت گنبدی از نوع پوشش‌های نیمکره‌ای و قابل مقایسه با گنبد چهارطاق‌های ساسانی است.در وجه تسمیه دهکده اسپاخو گفته می‌شود واژه هسب و اسپ که نام کهن و پهلوی است به مرور زمان تبدیل به اسب شده و طبق شواهد احتمالی این منطقه محل پرورش اسب بوده که نام دهکده اسپاخو نیز از آن گرفته شده است.

باتوجه به خصوصیات معماری و کاربرد مصالح بویژه استفاده از سنگ‌های نتراشیده. تیرهای کوچک چوبی از درخت ارس، ساروج و شیوه طاقسازی و قوس‌های طاق‌ها و دیگر موارد می‌توان گفت این نوع شیوه معماری مربوط به اوایل دوره ساسانی و حداکثر اوایل اسلام تا عصر آل بویه است.

بنای اسپاخو در سال 1345 توسط یک تیم باستان‌شناسی و به شماره 1579 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و به دلیل ویژگی‌های ساختاری به کلیسای اسپاخو شهرت یافت.

اسپاخو در حقیقت پابرجاترین اثر باستانی سده‌های قبل از اسلام در خراسان پهناور است که از نظر تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد. اما وجود آتشدان و باقی ماندن حفره‌هایی در سقف برای خروج دود و ... این احتمال را که این معبد توسط زرتشتیان ساخته شده باشد را قوی‌تر می‌کند.در اطراف این بنا و دهکده اسپاخو بر روی تپه‌ای، قبرستانی وجود دارد که از نظر وضع دفن و مقبره‌سازی با طرز تدفین مسلمانان تفاوت کلی دارد و قبرها بصورت خانوادگی دفن شده‌اند. به گفته کارشناسان این شواهد حاکی از آن است که اقوام خاصی از زرتشتیان در این منطقه وسیع زندگی می‌کردند و این بنای عظیم مربوط به آنهاست.

شکل ورودی معبد اسپاخو اهمیت ویژه‌ای در معماری آن دارد، ورودی از دو قسمت طاق و پایه تشکیل شده که طاق به شکل نیم‌دایره بر روی پایه‌ها قرار گرفته‌اند.در هر یک از نماهای شمالی و جنوبی بنا 9 طاقچه کوچک مستطیل شکل با ابعاد 30 40 سانتی‌متری در یک امتداد قرار دارد .